Η Ρωσία αξιοποιεί την Ορθόδοξη Εκκλησία, την εκπαίδευση και τα προγράμματα εργασίας για να ενισχύσει την πολιτική, στρατιωτική και επικοινωνιακή της διείσδυση στην Αφρική, αναζητώντας επιρροή με χαμηλό οικονομικό κόστος σε μια ήπειρο-κλειδί για τη διεθνή σκηνή.
Βαθιά μέσα στην επαρχία της Νότιας Αφρικής, σε μια φτωχική γειτονιά κοντά στη Robertson, ένα μικρό ναόσχημο κτίσμα με ρωσικό τρούλο και επιγραφή του Πατριαρχείου Μόσχας στα Αφρικάανς συμβολίζει την αλλαγή ισορροπιών: η Ρωσία ποντάρει στην πίστη για να κερδίσει καρδιές και μυαλά στην Αφρική.
Το σοβιετικό παρελθόν στήριξης των αντι-αποικιακών κινημάτων και η δυσαρέσκεια για τη στάση της Δύσης στο απαρτχάιντ επανέρχονται σήμερα ως αφήγημα, την ώρα που οι δυτικές κυρώσεις για τον πόλεμο στην Ουκρανία ωθούν τη Μόσχα να αναζητά νέες συμμαχίες. Με περιορισμένα οικονομικά μέσα σε σύγκριση με την Κίνα, η Ρωσία επενδύει στην ήπια ισχύ: γλώσσα, πολιτισμό, θρησκεία και υποσχέσεις ευκαιριών σε μια ήπειρο με 54 ψήφους στον ΟΗΕ και τεράστιο ανθρώπινο δυναμικό.
Ρωσία – Αφρική: η «πνευματική αποικιοκρατία» της Μόσχας
Η πιο εντυπωσιακή μεταβολή καταγράφεται στην επέκταση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία σε λιγότερο από τρία χρόνια πέρασε από τέσσερις σε τουλάχιστον 34 αφρικανικές χώρες, με 270 κληρικούς και περίπου 350 ενορίες και κοινότητες μέχρι τον Ιούνιο του 2024. Προσφέροντας υψηλότερους μισθούς, γρήγορη χειροτονία και χρηματοδότηση νέων ναών, η Μόσχα προσελκύει ιερείς που για χρόνια περίμεναν αναγνώριση από άλλες Ορθόδοξες δικαιοδοσίες, όπως στην περίπτωση της Μαδαγασκάρης και της Κένυας. Η στρατηγική αυτή απλώνεται από αγροτικές κοινότητες στη Νότια Αφρική, όπου ρωσικές ενορίες προσελκύουν κυρίως λευκούς Αφρικάνερ με συντηρητικές αξίες, έως τις αγροτικές, μαύρες περιοχές όπου η Εκκλησία επιχειρεί οργανωμένο προσηλυτισμό.
Παράλληλα, η ρωσική παρουσία χτίζεται και πέρα από τον εκκλησιαστικό χώρο, με την ίδρυση «Ρωσικών Σπιτιών» σε επτά χώρες της Αφρικής και σχέδια για επέκταση, την εισαγωγή της ρωσικής γλώσσας σε πανεπιστήμια όπως του Αμπιτζάν και της Χαράρε και τη δημιουργία ειδικής αίθουσας διδασκαλίας στο πανεπιστήμιο Cheikh Anta Diop στο Ντακάρ από ίδρυμα που συνδέεται με την κόρη του Βλαντίμιρ Πούτιν. Πάνω από 32.000 Αφρικανοί φοιτητές σπουδάζουν ήδη σε ρωσικά πανεπιστήμια, με τις υποτροφίες για την ήπειρο να έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί από το 2020 και να ξεπερνούν τις 5.300 τον χρόνο, αναπαράγοντας ένα δίκτυο ελίτ που έχει συχνά στρατιωτική ή ακαδημαϊκή εκπαίδευση στην πρώην ΕΣΣΔ.
Ρωσία – Αφρική: στρατός, παραπληροφόρηση και πόλεμος στην Ουκρανία
Πίσω από την ήπια ισχύ, η Ρωσία διατηρεί στρατιωτικές συμφωνίες συνεργασίας με 43 αφρικανικά κράτη και είναι βασικός προμηθευτής όπλων, ενώ ο απορροφημένος πλέον στον κρατικό «Africa Corps» μηχανισμός της Wagner είχε απλωθεί σε Μάλι και αλλού με μισθοφορικές αποστολές, συμβόλαια ασφαλείας, πετρελαϊκές υπηρεσίες και χρυσωρυχεία. Η Μόσχα επιχειρεί να αντισταθμίσει την έλλειψη επενδύσεων σε υποδομές σε σχέση με την Κίνα, τα κράτη του Κόλπου και την ΕΕ, με συμβολικές κινήσεις όπως δωρεάν σιτηρά και λιπάσματα, αποστολή ερευνητικών αλιευτικών πλοίων γύρω από την Αφρική και μεγάλα φόρα τύπου Russia–Africa Partnership Forum. Την ίδια στιγμή εντείνει την επικοινωνιακή της παρουσία: φιλορωσικά μέσα όπως το Sputnik ανοίγουν γραφεία στην ήπειρο και επενδύουν σε τοπικούς δημοσιογράφους, προωθώντας «εναλλακτικά» αφηγήματα για τον ρόλο της Ρωσίας και της Δύσης.
Σε πιο σκοτεινή πλευρά, ερευνητικά ινστιτούτα και ευρωπαϊκές υπηρεσίες καταγράφουν εκστρατείες παραπληροφόρησης, εργαλειοποίηση τοπικών κρίσεων και συστηματική στρατολόγηση Αφρικανών για την πολεμική μηχανή της Μόσχας στην Ουκρανία. Το πρόγραμμα Alabuga Start στη ρωσική Ταταρστάν διαφήμισε χιλιάδες θέσεις για Αφρικανές 18–22 ετών σε τομείς όπως ο τουρισμός και οι κατασκευές, όμως μεγάλο μέρος τους κατέληξε σε εργοστάσιο στρατιωτικού εξοπλισμού, συμπεριλαμβανομένης παραγωγής drones, σύμφωνα με ανεξάρτητες αναλύσεις. Μη κυβερνητικές οργανώσεις εκτιμούν ότι περίπου 1.400 Αφρικανοί πολεμούν στο πλευρό της Ρωσίας, με ορισμένα κράτη όπως η Κένυα να αναγνωρίζουν επισήμως εκατοντάδες στρατολογημένους πολίτες οι οποίοι συχνά εξαπατήθηκαν με υποσχέσεις εργασίας ως οδηγοί ή φρουροί ασφαλείας.
Ρωσία – Αφρική: η πίστη ως εργαλείο γεωπολιτικής
Η διεύρυνση του εκκλησιαστικού αποτυπώματος της Ρωσίας στην Αφρική λειτουργεί ως προέκταση της εξωτερικής της πολιτικής, σε μια ήπειρο όπου οι θρησκευτικοί ηγέτες παραμένουν από τους πιο αξιόπιστους θεσμούς και η κοινωνική συντηρητικότητα είναι ισχυρή. Παρά τις διαβεβαιώσεις κληρικών ότι οι δεσμοί με τη Μόσχα είναι «πνευματικοί» και όχι κρατικοί, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, από την Τσεχία μέχρι τη Μολδαβία, αντιμετωπίζουν το Πατριαρχείο Μόσχας ως αγωγό ρωσικής επιρροής και προπαγάνδας που εξάγεται πλέον και στην Αφρική, σύμφωνα με το Bloomberg.
Από τις χρυσές καμπάνες του καθεδρικού Αγίου Σέργιου έξω από το Γιοχάνεσμπουργκ έως μια ταπεινή ενορία στη Robertson, η Ρωσία επιχειρεί να μετατρέψει την πίστη σε γεωπολιτικό κεφάλαιο, ανταλλάσσοντας χρήμα, υποτροφίες και δουλειές με σταυρούς και επιρροή σε μια από τις πιο νεανικές ηπείρους του πλανήτη.
