Το ζήτημα της βιωσιμότητας των δημοσίων οικονομικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση επανέρχεται με ένταση στο προσκήνιο, καθώς οι νέες εκτιμήσεις των διεθνών οργανισμών κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τη μακροπρόθεσμη πορεία των κρατικών ελλειμμάτων και των επιπέδων δανεισμού.
Το ΔΝΤ προειδοποιεί για εκτίναξη του ευρωπαϊκού χρέους
Σύμφωνα με τις πρόσφατες δηλώσεις της Γενικής Διευθύντριας του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, Κρισταλίνας Γκεοργκίεβα, οι προοπτικές για την ευρωπαϊκή οικονομία διαγράφονται ιδιαίτερα ανησυχητικές. Η επικεφαλής του Ταμείου ξεκαθάρισε ότι, εάν δεν ληφθούν άμεσα και αποφασιστικά μέτρα πολιτικής, ο απλός μέσος όρος του δημόσιου χρέους των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα μπορούσε να υπερδιπλασιαστεί, ξεπερνώντας το 130% του ΑΕΠ μέχρι το έτος 2040.
Αυτή η ανοδική τροχιά αποτυπώνεται καθαρά και στα στοιχεία της έκθεσης Fiscal Monitor του Απριλίου. Για το σύνολο της Ευρωζώνης, το δημόσιο χρέος προβλέπεται να ενισχυθεί από το 87,1% του ΑΕΠ το 2025 στο 89,7% το 2031. Το πλέον αξιοσημείωτο στοιχείο των προβλέψεων είναι ότι η τάση αυτή αφορά τη συντριπτική πλειονότητα των ευρωπαϊκών κρατών. Συγκεκριμένα, με εξαίρεση μόλις τέσσερις χώρες –την Ελλάδα, την Κύπρο, την Ισπανία και την Πορτογαλία– σε όλες τις υπόλοιπες οικονομίες της Ευρωζώνης το χρέος αναμένεται να καταγράψει άνοδο.
Οι παράγοντες που πιέζουν τους κρατικούς προϋπολογισμούς
Η επιδείνωση των δημοσιονομικών μεγεθών στην Ευρώπη αποδίδεται σε μια σειρά από συσσωρευμένες οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις. Στις ήδη υπάρχουσες πιέσεις, οι οποίες αφορούν τις δαπάνες για την Υγεία και τις συντάξεις λόγω της σταδιακής γήρανσης του πληθυσμού, καθώς και τη χρηματοδότηση της ενεργειακής μετάβασης, έρχεται πλέον να προστεθεί και η ανάγκη για ενισχυμένη εθνική ασφάλεια.
Όπως υπογράμμισε η Γενική Διευθύντρια του ΔΝΤ, το σύνολο των πρόσθετων δαπανών για την άμυνα, την ενέργεια και το δημογραφικό πρόβλημα αναμένεται να αγγίξει το 5% του ΑΕΠ έως το 2040. Προκειμένου να αντιμετωπιστεί αυτή η κατάσταση, οι χώρες που στερούνται επαρκών δημοσιονομικών περιθωρίων θα κληθούν να λάβουν εξαιρετικά δύσκολες αποφάσεις. Η αύξηση της στρατιωτικής θωράκισης θα πρέπει να γίνει με δημοσιονομικά ουδέτερο τρόπο, γεγονός που μεταφράζεται είτε σε αύξηση της φορολογίας είτε σε περικοπές άλλων δημόσιων δαπανών.
Ο ρόλος των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων
Πέρα από τα στενά δημοσιονομικά μέτρα, το ΔΝΤ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη υλοποίησης βαθιών διαρθρωτικών αλλαγών με σκοπό την τόνωση της αναιμικής ανάπτυξης στην Ευρώπη. Η ολοκλήρωση της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς θεωρείται κλειδί για την ανάσχεση του χρέους.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Ταμείου, για μια μέση ευρωπαϊκή οικονομία, ακόμη και οι μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν την ανάπτυξη μπορούν να περιορίσουν κατά περίπου ένα πέμπτο την αναγκαία δημοσιονομική προσαρμογή. Όσο πιο τολμηρές και φιλόδοξες είναι αυτές οι αναπτυξιακές παρεμβάσεις, τόσο μικρότερη θα είναι τελικά η δημοσιονομική προσπάθεια που θα απαιτηθεί από τους πολίτες για να τεθεί το χρέος σε πτωτική πορεία.
Η εντυπωσιακή ανατροπή των δεδομένων για την Ελλάδα
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γενικευμένης πίεσης, η Ελλάδα παρουσιάζει μια εικόνα αξιοσημείωτης διαφοροποίησης. Βάσει των εκτιμήσεων για το 2031, το ελληνικό δημόσιο χρέος αναμένεται να υποχωρήσει στο 110,9% του ΑΕΠ, καταγράφοντας θεαματική πτώση από το 145,7% που βρισκόταν πέρυσι. Η εξέλιξη αυτή αλλάζει πλήρως τις ισορροπίες στην Ευρώπη.
Το 2031, το χρέος της Ελλάδας θα είναι χαμηλότερο όχι μόνο από το ιταλικό (το οποίο αναμένεται να μειωθεί οριακά στο 136,1% από 137,1%), αλλά θα υπολείπεται πλέον τόσο του γαλλικού όσο και του βελγικού χρέους. Για το ίδιο διάστημα, το ΔΝΤ προβλέπει ότι το χρέος της Γαλλίας θα ενισχυθεί στο 120,7% (από 116%) και του Βελγίου στο 122,3% (από 106,3%). Παράλληλα, η ελληνική πλευρά θα βρεθεί σε απόσταση αναπνοής από τη Φινλανδία, το χρέος της οποίας θα αυξηθεί στο 100,8% του ΑΕΠ από 89,3% πέρυσι, παρά το γεγονός ότι η χώρα αυτή πρωτοστατούσε κατά την προηγούμενη δεκαετία στην επιβολή εμποδίων για τη δανειοδότηση της Ελλάδας.
Οι αιτίες της ελληνικής αποκλιμάκωσης
Η εντυπωσιακή υποχώρηση του ελληνικού χρέους από το ιστορικό υψηλό του 210% το 2020 βασίζεται σε συγκεκριμένα οικονομικά θεμέλια. Το ΔΝΤ και οι διεθνείς οίκοι αξιολόγησης προσδιορίζουν ως κύριους μοχλούς:
Την ισχυρή οικονομική ανάπτυξη
Την επίτευξη πρωτογενών πλεονασμάτων
Το χαμηλό μέσο επιτόκιο δανεισμού
Τη μεγάλη διάρκεια αποπληρωμής των υποχρεώσεων
Σημαντικό ρόλο έπαιξε επίσης η ενεργητική διαχείριση του χρέους από το ελληνικό επιτελείο, μέσω της πρόωρης εξόφλησης των δανείων του ΔΝΤ και της επιτάχυνσης των αποπληρωμών των διακρατικών δανείων του πρώτου μνημονίου.
Επιπλέον, η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει τις ίδιες πιέσεις με άλλες ευρωπαϊκές χώρες για περαιτέρω αύξηση των αμυντικών δαπανών, καθώς αυτές είναι ήδη υψηλές, φτάνοντας το 2,9% του ΑΕΠ το 2025 (κατά τα κριτήρια του ΝΑΤΟ). Λόγω του 12ετούς εξοπλιστικού προγράμματος ύψους 25 δισεκατομμυρίων ευρώ, οι αμυντικές δαπάνες θα παραμείνουν σταθερές την επόμενη δεκαετία.
Τέλος, στον τομέα των κοινωνικών δαπανών, η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Γήρανση του Πληθυσμού (2024) δείχνει ότι οι συνταξιοδοτικές δαπάνες στην Ελλάδα θα μειώνονται μακροπρόθεσμα και θα συγκλίνουν με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο έως το 2027, εξαιτίας των παλαιότερων μεταρρυθμίσεων. Αντίστοιχα, οι δαπάνες υγείας θα αυξηθούν με ελεγχόμενο ρυθμό, επιτρέποντας τη συνεχιζόμενη μείωση του χρέους.
