«Θα με κρεμάσουν». Αυτή η φράση, που ο Βλαντίμιρ Πούτιν φέρεται να ξεστόμισε σε στενούς συνεργάτες του κάποια στιγμή μέσα στον πόλεμο, αποκαλύπτει το βάθος του φόβου που τον κατατρύχει. Αν βγει από την Ουκρανία χωρίς να έχει κατακτήσει τουλάχιστον ολόκληρο το Ντονμπάς, η ρωσική ελίτ μπορεί να τον γυρίσει την πλάτη. Και τότε η προσωπική του ασφάλεια θα βρεθεί σε θανάσιμο κίνδυνο.
Πριν από λίγες μέρες, μιλώντας σε φοιτητές στη Μόσχα, ο Ρώσος πρόεδρος χρησιμοποίησε μια παράξενη μεταφορά: οι όρκες τρώνε πολικές αρκούδες. «Αυτή είναι η τροφική αλυσίδα», είπε. «Τα παιδιά πρέπει να μάθουν σε τι κόσμο ζούμε και γιατί κάνουμε την ειδική στρατιωτική επιχείρηση», όπως αναφέρει το Economist.
Δεν έχει καταγραφεί ποτέ όρκα να καταβροχθίζει πολική αρκούδα. Όμως η εικόνα δείχνει καθαρά πώς βλέπει ο Πούτιν τον κόσμο: ο δυνατός συνθλίβει τον αδύναμο. Και αυτή η λογική μπορεί να τον σπρώξει σε νέες, πιο επικίνδυνες κινήσεις.
Ο ρωσικός στρατός βρίσκεται εδώ και χρόνια σε τέλμα. Κάθε μήνας φέρνει δεκάδες χιλιάδες νεκρούς και ακρωτηριασμένους. Ο πόλεμος έχει μετατραπεί σε ακριβό μακελειό drones και πυραύλων που καταστρέφει την Ουκρανία, αλλά αφήνει πλέον βαθιές πληγές και μέσα στη Ρωσία. Ο Πούτιν, ωστόσο, δεν σκέφτεται καν να κάνει πίσω.
Στη Δύση η ανησυχία έχει φουντώσει. Φοβούνται ότι θα επιχειρήσει να ξεφύγει από το «tupik» – το αδιέξοδο – με τον μόνο τρόπο που γνωρίζει: κλιμακώνοντας. Στις 25 Αυγούστου ο διευθυντής της CIA Τζον Ράτκλιφ εμφανίστηκε αιφνιδιαστικά στη Μόσχα. Κάποιοι λένε ότι πήγε να τον προειδοποιήσει να μην αγγίξει χώρες του ΝΑΤΟ. Άλλοι ότι του παρουσίασε μια ζοφερή εικόνα για τις προοπτικές της Ρωσίας και προσπάθησε να τον πείσει να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.Τρεις μέρες αργότερα η Φινλανδία ζήτησε σουηδικά αεροσκάφη και πολεμικά πλοία για να φυλάξει τα σύνορά της.
Η Γερμανία ετοιμάζεται να κατηγορήσει ανοιχτά τη Ρωσία για επίθεση με drone στο αεροδρόμιο της Λειψίας. Η Ρουμανία κατέστρεψε ρωσικό ναυτικό drone κοντά σε πλατφόρμα γεώτρησης. Η Σλοβακία απέτρεψε εμπρηστική επίθεση σε εργοστάσιο drones.Την ίδια στιγμή ο Πούτιν έσπασε τη σιωπή του για τις ολοένα πιο αποτελεσματικές ουκρανικές επιθέσεις βαθιά στη ρωσική επικράτεια – διυλιστήρια, logistics, ακόμα και αποθήκες της μεγαλύτερης εταιρείας ηλεκτρονικού εμπορίου.
Στις 22 Αυγούστου κατηγόρησε το Κίεβο ότι άνοιξε το «κουτί της Πανδώρας» και απείλησε με «αντίποινα στους πιο ευαίσθητους τομείς της οικονομίας σας». Την ίδια μέρα, μιλώντας στο κόμμα του, ξεκαθάρισε: «Η ειδική στρατιωτική επιχείρηση συνεχίζεται. Θα προχωράμε μόνο μπροστά».Πηγές κοντά στο Κρεμλίνο λένε ότι μετά από εβδομάδες προβληματισμού το καλοκαίρι, ο Πούτιν φαίνεται να έχει διαλέξει την κλιμάκωση.
Ένας παλιός συνεργάτης του εκτιμά ότι είδε ακόμα και την επίσκεψη Ράτκλιφ ως σημάδι αμερικανικής αδυναμίας – ακριβώς όπως είχε ερμηνεύσει την επίσκεψη του Μπιλ Μπερνς το 2021, λίγο πριν διατάξει την εισβολή.
Το βασικό του κίνητρο παραμένει ένα: να μείνει στην εξουσία και να προστατεύσει τον εαυτό του. Η σιωπηρή ανοχή της ρωσικής κοινωνίας αρχίζει να ραγίζει. Οι ουκρανικές επιθέσεις στο εσωτερικό της χώρας και οι περιορισμοί στο διαδίκτυο διαλύουν την ψευδαίσθηση της κανονικότητας. Σύμφωνα με το Levada Centre, το 57% των Ρώσων θεωρεί πλέον την κατάσταση «τεταμένη».
Ο πόλεμος, οι νεκροί, η επιστράτευση, τα drones και η απουσία προοπτικής βαραίνουν όλο και περισσότερο. Η εμπιστοσύνη στην τηλεοπτική προπαγάνδα πέφτει. Νέοι άνθρωποι φωνάζουν στα social media για τέλος του πολέμου. Τα ποσοστά αποδοχής του Πούτιν γλιστρούν.
Μέσα στην ελίτ το κλίμα είναι ακόμα πιο δηλητηριώδες. Το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι η οικονομία ή οι στρατιωτικές αποτυχίες, αλλά ο χρόνος που χάθηκε. Σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου αντιμετωπίζονται από πολλούς ως αποτυχία. «Υπάρχει η αίσθηση ότι ο τσάρος είναι γυμνός», λέει μέλος του συστήματος.
Ο Πούτιν μπορεί να μιλάει με γεωπολιτικούς όρους, όμως οι αποφάσεις του υπακούουν στη λογική του οργανωμένου εγκλήματος: ποτέ μην δείχνεις αδυναμία. Το σύστημα αντέχει τη βία, αλλά όχι την αποτυχία. Να σταματήσει χωρίς να πάρει ολόκληρο το Ντονμπάς θα σήμαινε κίνδυνο για τον ίδιο. Από την άλλη, να συνεχίσει όπως τώρα είναι επίσης καταστροφικό: καταναλώνει χρήμα και πολιτικό κεφάλαιο χωρίς έξοδο.
Γι’ αυτό η κλιμάκωση φαίνεται ελκυστική. Μπορεί να εντείνει τον υβριδικό πόλεμο και τις δολιοφθορές κατά των συμμάχων της Ουκρανίας. Να χτυπήσει εργοστάσια στην Ευρώπη που παράγουν οπλισμό για το Κίεβο. Δυτικές υπηρεσίες εκτιμούν πάντως ότι δεν θέλει άμεση σύγκρουση με το ΝΑΤΟ.Μέσα στην Ουκρανία σημαίνει πιο σκληρές επιθέσεις στις ενεργειακές υποδομές – το υπουργείο Άμυνας της Ρωσίας ήδη ανακοίνωσε μαζικό πλήγμα – και κυρίως άλλους 300.000 έως 400.000 άνδρες στο μέτωπο.
Δεν χρειάζεται καν νέα επιστράτευση· η παλιά εντολή δεν ακυρώθηκε ποτέ. Θα τους μαζέψουν μέσω πιέσεων στις περιφέρειες, ώστε η δυσαρέσκεια να μείνει τοπική. Στην Πένζα ήδη δοκιμάζουν το σύστημα.Παράλληλα θα σφίξει κι άλλο την καταστολή στο εσωτερικό – όχι επειδή υπάρχει πραγματική απειλή, αλλά γιατί πρέπει να δείχνει δύναμη.Τίποτα από αυτά δεν λύνει τα βαθιά προβλήματα της Ρωσίας. Μια νέα κλιμάκωση θα αυξήσει το αίμα, θα μεγαλώσει την αστάθεια μέσα και έξω από τα σύνορα και θα φέρει τον Πούτιν ακόμα πιο κοντά στο χείλος.