Σε μια ιστορική καμπή, η οποία ενδέχεται να καθορίσει το μέλλον της διεθνούς ασφάλειας για τις επόμενες δεκαετίες, βρίσκεται ο πλανήτης. Η κατάρρευση και η ουσιαστική αδράνεια της τελευταίας εναπομείνασας συμφωνίας ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων, της Συνθήκης New START, σηματοδοτεί το τέλος της μεταψυχροπολεμικής εποχής και την είσοδο σε μια περίοδο «πυρηνικού ελεύθερου».
Για πρώτη φορά μετά από μισό αιώνα, οι μεγάλες πυρηνικές δυνάμεις βρίσκονται αντιμέτωπες χωρίς νομικούς περιορισμούς, χωρίς μηχανισμούς ελέγχου και χωρίς κανάλια διαφάνειας.
Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί κεραυνό εν αιθρία, αλλά το επιστέγασμα μιας μακράς περιόδου γεωπολιτικής φθοράς, η οποία επιταχύνθηκε δραματικά από τον πόλεμο στην Ουκρανία και την πλήρη ρήξη των σχέσεων μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας.
Το Τέλος της Διαφάνειας και η Επιστροφή στην Καχυποψία
Η Συνθήκη New START, η οποία υπεγράφη το 2010 και έθετε συγκεκριμένα ανώτατα όρια στον αριθμό των ανεπτυγμένων πυρηνικών κεφαλών (1.550) και των φορέων τους (πύραυλοι, βομβαρδιστικά, υποβρύχια), λειτούργησε ως η τελευταία «ασπίδα» λογικής απέναντι στον όλεθρο. Το σημαντικότερο στοιχείο της, ωστόσο, δεν ήταν μόνο τα αριθμητικά όρια, αλλά το καθεστώς των επιτόπιων επιθεωρήσεων και η ανταλλαγή δεδομένων.
Με την αναστολή της συμμετοχής της Ρωσίας και την επακόλουθη στάση των ΗΠΑ, ο μηχανισμός αυτός έχει πλέον νεκρωθεί. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι καμία πλευρά δεν γνωρίζει με ακρίβεια τι σχεδιάζει, τι παράγει και πού αναπτύσσει τα όπλα της η άλλη. Η διαφάνεια αντικαθίσταται από την «ομίχλη του πολέμου» και τις εκτιμήσεις των μυστικών υπηρεσιών. Σε ένα περιβάλλον έντονης καχυποψίας, η έλλειψη αξιόπιστης πληροφόρησης οδηγεί αναπόφευκτα στα χειρότερα σενάρια (worst-case scenarios). Κάθε κίνηση της μίας πλευράς ερμηνεύεται ως επιθετική προετοιμασία από την άλλη, πυροδοτώντας έναν φαύλο κύκλο εξοπλισμών και εκσυγχρονισμού των οπλοστασίων.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η απουσία διαύλων επικοινωνίας αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο ενός πυρηνικού ατυχήματος ή μιας παρεξήγησης που θα μπορούσε να οδηγήσει σε σύρραξη. Χωρίς τις ασφαλιστικές δικλείδες της συνθήκης, ο χρόνος αντίδρασης σε μια κρίση μειώνεται, και η πιθανότητα λανθασμένων υπολογισμών αυξάνεται εκθετικά.
Από τον Διπολισμό στον Τριπολικό Εφιάλτη: Ο Ρόλος της Κίνας
Ενώ η κατάρρευση της New START αφορά τυπικά τις ΗΠΑ και τη Ρωσία, η νέα πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη λόγω της ανάδυσης της Κίνας ως τρίτης μεγάλης πυρηνικής δύναμης. Το Πεκίνο, το οποίο δεν δεσμευόταν ποτέ από τις διμερείς συμφωνίες Ουάσιγκτον-Μόσχας, επεκτείνει ταχύτατα το πυρηνικό του οπλοστάσιο, με στόχο να αποκτήσει στρατηγική ισοτιμία με τις άλλες δύο υπερδυνάμεις.
Αυτό δημιουργεί μια εξίσωση για «δυνατούς λύτες»:
Οι ΗΠΑ αισθάνονται την ανάγκη να αυξήσουν το οπλοστάσιό τους για να μπορούν να αποτρέψουν ταυτόχρονα τη Ρωσία και την Κίνα.
Η Ρωσία, βλέποντας την αμερικανική ενίσχυση, απαντά με νέα συστήματα (όπως οι υπερηχητικοί πύραυλοι και οι τορπίλες Poseidon).
Η Κίνα, παρατηρώντας τους δύο αντιπάλους, επιταχύνει το δικό της πρόγραμμα.
Το αποτέλεσμα είναι μια τριπολική κούρσα εξοπλισμών, χωρίς κανέναν κανόνα και χωρίς «οροφή». Σε αντίθεση με τον Ψυχρό Πόλεμο, όπου υπήρχε μια σχετική ισορροπία τρόμου μεταξύ δύο παικτών, το σημερινό σκηνικό με τρεις πυρηνικούς «γίγαντες» είναι ασταθές και χαοτικό. Η έννοια της «στρατηγικής σταθερότητας» χάνει το νόημά της όταν οι μεταβλητές είναι τόσες πολλές και οι προθέσεις τόσο αδιαφανείς.
Η Επόμενη Μέρα: Ένας Κόσμος Χωρίς Φρένα
Το «πυρηνικό ελεύθερο» δεν είναι απλώς μια θεωρητική έννοια. Είναι η νέα πραγματικότητα που ξημερώνει με τη λήξη της ισχύος της συνθήκης (τον Φεβρουάριο του 2026) και την έλλειψη διάθεσης για αντικατάστασή της. Οι φωνές που ζητούν αυτοσυγκράτηση πνίγονται από τον θόρυβο των γεωπολιτικών συγκρούσεων στην Ουκρανία, τη Μέση Ανατολή και τον Ινδο-Ειρηνικό.
Αναλυτές αμυντικών θεμάτων επισημαίνουν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια περίοδο μαζικών επενδύσεων σε πυρηνικά όπλα νέας γενιάς, τα οποία θα είναι ταχύτερα, πιο ακριβή και πιο δύσκολο να αναχαιτιστούν. Το κόστος αυτής της κούρσας θα είναι τεράστιο, όχι μόνο οικονομικά αλλά και σε επίπεδο παγκόσμιας ψυχολογίας. Η ανθρωπότητα καλείται να μάθει να ζει ξανά με τον φόβο του πυρηνικού ολέθρου, σε ένα περιβάλλον όπου η διπλωματία έχει αποτύχει και τα «κόκκινα τηλέφωνα» έχουν σιγήσει.
Η κατάρρευση της τελευταίας συνθήκης ελέγχου δεν είναι απλώς το τέλος ενός εγγράφου. Είναι το τέλος της ψευδαίσθησης ότι ο πυρηνικός κίνδυνος ανήκει στο παρελθόν. Πλέον, ο κόσμος καλείται να διαχειριστεί την πιο επικίνδυνη τεχνολογία που εφηύρε ο άνθρωπος, χωρίς το παραμικρό δίχτυ ασφαλείας.
