Εκτός απροόπτου ή μιας ανατροπής της τελευταίας στιγμής, η τελευταία ενεργή συμφωνία ελέγχου πυρηνικών εξοπλισμών μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας βαδίζει προς τη λήξη της μέσα στις επόμενες ημέρες, χωρίς να διαφαίνεται προοπτική παράτασης ή αντικατάστασής της από νέα συμφωνία.
Η συνθήκη Νέα START, που αποτελεί βασικό πυλώνα του διεθνούς πλαισίου ελέγχου των πυρηνικών όπλων, εκπνέει την Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου, εντείνοντας τους φόβους για ανεξέλεγκτη διάδοση πυρηνικών σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας.
Μέχρι στιγμής, τόσο η Μόσχα όσο και η Ουάσιγκτον αποφεύγουν να τοποθετηθούν δημόσια για το αν θα υπάρξει συνέχεια στη συμφωνία και με ποιους όρους.
Οι περιορισμοί και τα κενά της Νέας START
Η συνθήκη, που υπεγράφη το 2010, έθετε ανώτατα όρια στο πυρηνικό οπλοστάσιο κάθε πλευράς, προβλέποντας 1.550 ανεπτυγμένες πυρηνικές κεφαλές, έως 800 εκτοξευτήρες και στρατηγικά βομβαρδιστικά, καθώς και μηχανισμούς επαλήθευσης. Ωστόσο, οι επιθεωρήσεις που προέβλεπε ανεστάλησαν το 2023, εξαιτίας του πολέμου στην Ουκρανία, υπονομεύοντας στην πράξη την εφαρμογή της.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ είχε χαρακτηρίσει τον Σεπτέμβριο «καλή ιδέα» την πρόταση του Ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν για μονοετή παράταση της συνθήκης, χωρίς όμως η Ουάσιγκτον να δώσει ποτέ επίσημη απάντηση. Τον Ιούλιο, ο Τραμπ είχε προειδοποιήσει ότι όταν «αρθούν οι περιορισμοί» στα πυρηνικά όπλα, «ολόκληρος ο κόσμος θα βρεθεί αντιμέτωπος με σοβαρό πρόβλημα».
Δηλώσεις, προθέσεις και αδιέξοδα
Στα τέλη Οκτωβρίου, λίγο πριν από τη συνάντησή του με τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ στη Νότια Κορέα, ο Αμερικανός πρόεδρος ανακοίνωσε την πρόθεση των ΗΠΑ να επανεκκινήσουν τις πυρηνικές δοκιμές, επικαλούμενος τα «προγράμματα δοκιμών» άλλων χωρών.
Αξιωματούχος του Λευκού Οίκου δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο ότι «ο πρόεδρος Τραμπ θα αποφασίσει για την πορεία του ελέγχου των πυρηνικών όπλων με βάση το δικό του χρονοδιάγραμμα», προσθέτοντας ότι επιθυμεί τη διατήρηση των υφιστάμενων ορίων και τη συμμετοχή της Κίνας σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της πρώτης θητείας Τραμπ (2017-2021), οι συνομιλίες για την ανανέωση της συνθήκης παρέμειναν σε αδιέξοδο, με την αμερικανική πλευρά να επιμένει στη διεύρυνση της συμφωνίας ώστε να περιλαμβάνει και το Πεκίνο.
Ο Ντάριλ Κίμπαλ, εκτελεστικός διευθυντής της Ένωσης για τον Έλεγχο των Εξοπλισμών στην Ουάσιγκτον, σημειώνει ότι, παρότι ο Τραμπ «φαίνεται να κινείται ενστικτωδώς προς τη σωστή κατεύθυνση», μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιάσει μια συνεκτική στρατηγική.
Ανησυχία για το μέλλον του πυρηνικού αφοπλισμού
Οι πρόσφατες εξελίξεις ενισχύουν το κλίμα ανησυχίας. Τα αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις το καλοκαίρι του 2025, η δοκιμή του ρωσικού πυραύλου Μπουρέβεστνικ με πυρηνική πρόωση και η ραγδαία ενίσχυση του κινεζικού πυρηνικού οπλοστασίου έχουν επιβαρύνει το διεθνές περιβάλλον, με το 2026 να ξεκινά υπό δυσοίωνες προοπτικές, σύμφωνα με αναλυτές.
Ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό προειδοποίησε ότι ο κόσμος βρίσκεται «αντιμέτωπος με τον κίνδυνο εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων», εξαιτίας της «διάλυσης του νομικού πλαισίου ελέγχου των εξοπλισμών».
Ο Ρώσος στρατιωτικός αναλυτής Αλεξάντερ Χραμτσίκιν εκτιμά ότι η Νέα START «οδεύει προς το τέλος της», τονίζοντας πως σε μεγάλο βαθμό είχε ήδη καταστεί ανεφάρμοστη. «Πρόκειται για μια κενή τυπικότητα που απλώς παύει να υφίσταται», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Τι μέλλει γενέσθαι μετά τη λήξη
Το κρίσιμο ερώτημα αφορά τις κινήσεις Ρωσίας και ΗΠΑ μετά τη λήξη της συνθήκης, ιδίως ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία. Ο Βασίλι Κάτσιν, διευθυντής του Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Μελετών στην Ανώτατη Σχολή Οικονομίας, εκτιμά ότι οι ΗΠΑ «τηρούν σιγή ώστε κανείς να μην μπορεί να προετοιμαστεί για τις επόμενες κινήσεις τους». Την ίδια στιγμή, η Μόσχα αναμένει να διαπιστώσει αν η Ουάσιγκτον θα αξιοποιήσει το τέλος της συμφωνίας για να αναπτύξει περισσότερες πυρηνικές κεφαλές, κάτι που θα προκαλούσε αντίστοιχη ρωσική αντίδραση.
Ο ίδιος αναλυτής θεωρεί πιθανό ότι, εφόσον δεν υπάρξει αιφνιδιαστική αμερικανική κίνηση, «η Ρωσία θα περιοριστεί στο να περιμένει, να παρατηρεί και να μη δηλώνει τίποτα».
Υπενθυμίζεται ότι το 2019 οι ΗΠΑ αποχώρησαν από μια ακόμη κομβική συμφωνία αφοπλισμού, τη συνθήκη INF του 1987 με τη Ρωσία (τότε ΕΣΣΔ), που αφορούσε τα πυρηνικά όπλα μέσου βεληνεκούς.
Καθοριστικό ορόσημο αναμένεται να αποτελέσει η διάσκεψη αναθεώρησης της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (TNP), τον Απρίλιο στη Νέα Υόρκη. Αν και πρόκειται για θεμέλιο της παγκόσμιας πυρηνικής ασφάλειας, ειδικοί προειδοποιούν ότι ελλοχεύει ο κίνδυνος να καταλήξει σε διπλωματική αποτυχία.
