Θερμοπύλες: Πώς κατασκευάστηκε το μνημείο του Λεωνίδα το 1955

Στέκει απέναντι από τον Κολωνό με το δόρυ υψωμένο, την ασπίδα στο αριστερό χέρι και το «ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ» χαραγμένο στη βάση του. Ο ανδριάντας του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες είναι σήμερα μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες εικόνες του ιστορικού τόπου. Λιγότερο γνωστή είναι η περιπετειώδης διαδρομή που προηγήθηκε της ανέγερσης του – και ακόμη λιγότερο ότι ο Λεωνίδας που αντίκρισαν οι επίσημοι στα αποκαλυπτήρια του 1955 δεν ήταν ο ίδιος που βρίσκεται σήμερα εκεί.

Το Ηρώο των Θερμοπυλών είναι έργο του γλύπτη Βάσου Φαληρέα. Στο κέντρο δεσπόζει ο ορειχάλκινος Λεωνίδας, ενώ δεξιά και αριστερά βρίσκονται οι μαρμάρινες προσωποποιήσεις του Ταϋγέτου και του Ευρώτα, δύο σύμβολα που συνδέουν τον Σπαρτιάτη βασιλιά με τη λακωνική γη. Η μορφή του πολεμιστή βασίστηκε σε αρχαϊκή κεφαλή που είχε βρεθεί στη Σπάρτη το 1920.

Από τη Σπάρτη στους 300 ομογενείς της Αμερικής

Η απαρχή της ιστορίας βρίσκεται πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Σύμφωνα με την καταγραφή της αρχαιολόγου Φανουρίας Δακορώνια, ένας Σπαρτιάτης ομογενής στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Δουσμάνης, είχε προσφέρει χρήματα για την ανέγερση μνημείου του Λεωνίδα στη Σπάρτη. Η κατασκευή ανατέθηκε στον Βάσο Φαληρέα, όμως ο πόλεμος ανέκοψε την προσπάθεια και στο μεταξύ ο αρχικός χρηματοδότης πέθανε.

Μετά τον πόλεμο το σχέδιο επανήλθε. Καθοριστική ήταν η κινητοποίηση της ελληνοαμερικανικής ομογένειας και του Χάρη Μπούρα, επικεφαλής των λεγόμενων «Ιπποτών των Θερμοπυλών». Η Δακορώνια αναφέρει ότι συγκεντρώθηκαν 300 ομογενείς, οι οποίοι συνέβαλαν οικονομικά στην ολοκλήρωση του έργου. Το μνημείο καταγράφεται και από τον Δήμο Λαμιέων ως δημιουργία του Φαληρέα το 1955.

Στην ίδια αφήγηση αποδίδεται και ένα από τα παράδοξα επεισόδια της υπόθεσης. Επειδή η μορφή του Λεωνίδα αποδιδόταν γυμνή, προκλήθηκαν αντιδράσεις εκκλησιαστικών παραγόντων για την αρχική τοποθέτησή του στη Σπάρτη. Το μνημείο βρήκε τελικά τη θέση του στο ίδιο το πεδίο που είχε ταυτιστεί με τη θυσία του Σπαρτιάτη βασιλιά και των ανδρών του.

Ο χάλκινος Λεωνίδας που δεν έφτανε εγκαίρως

Η μεγαλύτερη ανατροπή ήρθε λίγες ημέρες πριν από την τελετή.

Το καλούπι είχε μεταφερθεί στο Τορίνο, όπου το ιταλικό εργαστήριο Boero θα κατασκεύαζε τον ορειχάλκινο ανδριάντα. Η συμφωνημένη ημερομηνία παράδοσης ήταν η 12η Ιουνίου 1955, όμως οι εργασίες καθυστέρησαν και ο Λεωνίδας δεν ήταν έτοιμος.

Τα αποκαλυπτήρια είχαν ήδη μετατεθεί για τις 30 Ιουνίου και στην τελετή επρόκειτο να παραστούν ο βασιλιάς Παύλος, η βασιλική οικογένεια, εκπρόσωποι της πολιτείας, αρχαιολόγοι και εκατοντάδες επισκέπτες. Ιστορική μελέτη για την περίοδο επιβεβαιώνει ότι στην εκδήλωση μίλησαν, μεταξύ άλλων, ο Χάρης Μπούρας και ο αρχαιολόγος Σπυρίδων Μαρινάτος.

Ο Φαληρέας επέλεξε μια λύση που παρέμεινε άγνωστη στους περισσότερους παρευρισκόμενους.

Χρησιμοποιώντας τα ίδια καλούπια, κατασκεύασε γύψινο αντίγραφο του Λεωνίδα, το οποίο βάφτηκε ώστε να μοιάζει με μπρούτζο. Το αντίγραφο στήθηκε στο βάθρο λίγο πριν από την επίσημη τελετή. Σύμφωνα με έρευνα που παραπέμπει στις εφημερίδες «Ελευθερία» και «Έθνος» του 1955, ούτε οι επίσημοι που παρακολούθησαν τα αποκαλυπτήρια αντιλήφθηκαν τη διαφορά.

Λίγες ώρες αργότερα ξέσπασε ισχυρή τοπική καταιγίδα, προκαλώντας αγωνία για την αντοχή της προσωρινής κατασκευής. Ο γύψινος Λεωνίδας παρέμεινε όρθιος.

Περίπου είκοσι ημέρες αργότερα, όταν ολοκληρώθηκε ο πραγματικός ορειχάλκινος ανδριάντας, το προσωρινό άγαλμα απομακρύνθηκε και αντικαταστάθηκε από εκείνο που βρίσκεται μέχρι σήμερα στις Θερμοπύλες. Η ύπαρξη του γύψινου αντιγράφου αποκαλύφθηκε στον Τύπο της εποχής στις 21 Ιουλίου 1955.

Οι «300» της πίσω πλευράς του μνημείου

Η ιστορία είχε και δεύτερο παράδοξο κεφάλαιο.

Οι 300 ομογενείς που είχαν συνεισφέρει στην κατασκευή ζήτησαν να χαραχθούν τα ονόματα τους στο μνημείο. Ο Σπυρίδων Μαρινάτος διαφώνησε αρχικά με την τοποθέτηση τους στην πρόσοψη και τελικά οι σχετικές πλάκες μπήκαν στην πίσω πλευρά.

Με τα χρόνια δημιουργήθηκε μια απρόσμενη παρεξήγηση, επισκέπτες θεωρούσαν ότι τα 300 ονόματα ανήκαν στους Σπαρτιάτες που είχαν πολεμήσει με τον Λεωνίδα το 480 π.Χ.

Οι πλάκες αφαιρέθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και αντικαταστάθηκαν από άλλες που μνημόνευαν τους βασικούς συντελεστές του έργου και τη συμβολή των Ελληνοαμερικανών δωρητών.

Εβδομήντα και πλέον χρόνια μετά τα αποκαλυπτήρια, ο ορειχάλκινος Λεωνίδας εξακολουθεί να δεσπόζει στο ιστορικό πέρασμα. Πίσω από την επιβλητική εικόνα του, όμως, κρύβεται μια διαδρομή που ξεκίνησε πριν από τον πόλεμο, πέρασε από την ελληνική ομογένεια της Αμερικής και ένα εργαστήριο του Τορίνο και έφτασε μέχρι έναν γύψινο ανδριάντα που για λίγες εβδομάδες κράτησε τη θέση του πραγματικού.