Η διαδικασία μετάβασης στην ανώτατη ηγεσία του Ιράν ενεργοποιείται άμεσα μετά τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, με τις αρχές της χώρας να θέτουν σε εφαρμογή τις συνταγματικές προβλέψεις για την προσωρινή άσκηση των καθηκόντων έως την εκλογή του διαδόχου του.
Ο επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, Αλί Λαριτζανί, γνωστοποίησε ότι η διαδικασία ξεκινά από σήμερα, επισημαίνοντας πως «σύντομα θα συγκροτηθεί προσωρινό συμβούλιο ηγεσίας», το οποίο θα αναλάβει τη διαχείριση των κρατικών υποθέσεων μέχρι την ανάδειξη νέου ανώτατου ηγέτη. Παράλληλα, απηύθυνε αυστηρή προειδοποίηση κατά κάθε απόπειρας αποσταθεροποίησης ή διχασμού, καλώντας τους Ιρανούς πολίτες να επιδείξουν ενότητα και ψυχραιμία.
Οι συνταγματικές προβλέψεις για τη διαδοχή
Το Άρθρο 111 του ιρανικού Συντάγματος καθορίζει με σαφήνεια τη διαδικασία που ακολουθείται σε περίπτωση θανάτου ή αδυναμίας άσκησης καθηκόντων από τον ανώτατο ηγέτη. Σύμφωνα με αυτό, συγκροτείται προσωρινό συμβούλιο, το οποίο αναλαμβάνει τις αρμοδιότητες έως την εκλογή νέου ηγέτη.
Το συμβούλιο αυτό απαρτίζεται από:
τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Μασούντ Πεζεσκιάν,
τον επικεφαλής της Δικαστικής Εξουσίας, Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζεΐ,
και έναν κληρικό-νομικό που ορίζεται από το Συμβούλιο των Φρουρών του Συντάγματος.
Το προσωρινό όργανο ασκεί τα καθήκοντά του μέχρις ότου η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων προχωρήσει στην επίσημη εκλογή του νέου ανώτατου ηγέτη. Η Συνέλευση, αποτελούμενη από εκλεγμένους κληρικούς, διαθέτει τη συνταγματική αρμοδιότητα επιλογής και παύσης του ανώτατου ηγέτη.
Παρέμβαση Παχλαβί και ρητορική περί «μετάβασης»
Την ίδια στιγμή, ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη του Ιράν, υποστήριξε ότι ο θάνατος του Χαμενεΐ σηματοδοτεί το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, την οποία χαρακτήρισε ως ένα καθεστώς που «οδεύει προς τον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας».
Με ανάρτησή του, αλλά και με άρθρο του στην The Washington Post, ευχαρίστησε τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ για τα αμερικανικά πλήγματα κατά του Ιράν και δήλωσε έτοιμος να αναλάβει ρόλο στην ηγεσία μιας μεταβατικής περιόδου.
Ο Παχλαβί διευκρίνισε ότι ο ρόλος του θα ήταν αυστηρά προσωρινός, με στόχο:
τη σύνταξη νέου Συντάγματος,
τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος,
και την πραγματοποίηση ελεύθερων εκλογών υπό διεθνή εποπτεία.
Παράλληλα, απηύθυνε κάλεσμα προς τις ένοπλες δυνάμεις και τις δυνάμεις ασφαλείας να μην στηρίξουν «ένα καθεστώς που καταρρέει», ενώ ζήτησε από τους πολίτες να παραμείνουν σε διαρκή εγρήγορση.
Θεσμική συνέχεια και πολιτική αντιπαράθεση
Σε θεσμικό επίπεδο, η μετάβαση φαίνεται να εξελίσσεται εντός του πλαισίου που προβλέπει το Σύνταγμα, με τη συγκρότηση προσωρινού συμβουλίου και την ενεργοποίηση της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων.
Ωστόσο, σε πολιτικό επίπεδο, η παρέμβαση Παχλαβί και η έντονη ρητορική περί κατάρρευσης της Ισλαμικής Δημοκρατίας καταδεικνύουν ότι η διαδικασία διαδοχής δεν περιορίζεται σε μια εσωτερική θεσμική υπόθεση. Αντιθέτως, εξελίσσεται και σε πεδίο ευρύτερης πολιτικής αντιπαράθεσης, με αντικρουόμενα οράματα για το μέλλον της χώρας.
Τα σενάρια φουντώνουν
«Ξέρω ποιος θα τον διαδεχθεί, αλλά δεν το λέω», σχολίασε με μισό χαμόγελο ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, αναφερόμενος στον διάδοχο του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Την ίδια στιγμή, από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο γιος του τελευταίου Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, δηλώνει έτοιμος να επιστρέψει στο Ιράν και να διεκδικήσει τον Θρόνο του Παγονιού.
Ωστόσο, πέρα από το γεγονός ότι ο Τραμπ δεν δείχνει ιδιαίτερα ενθουσιασμένος με την προοπτική επαναφοράς της μοναρχίας, στο εσωτερικό του Ιράν η διαδικασία διαδοχής είχε ήδη προετοιμαστεί. Άλλωστε, η πιθανότητα δολοφονίας του Χαμενεΐ από ΗΠΑ ή Ισραήλ θεωρούνταν διαχρονικά υπαρκτή, ενώ και η προχωρημένη ηλικία του – 86 με 87 ετών – καθιστούσε το ζήτημα αναπόφευκτο.
Συνταγματικές πρόνοιες και μεταβατική εξουσία
Ανεξαρτήτως των γεωπολιτικών σεναρίων, το Σύνταγμα του Ιράν προβλέπει ρητά τη διαδικασία διαδοχής. Βάσει αυτών των διατάξεων, την εξουσία έχει ήδη αναλάβει προσωρινά ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν. Η Τεχεράνη ανακοίνωσε ότι ο ίδιος, ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας και ένας νομικός του Συμβουλίου των Φρουρών της Επανάστασης θα επιβλέπουν τη μεταβατική περίοδο μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.
Η επιλογή του νέου Ανώτατου Ηγέτη αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της Συνέλευσης των Ειδικών, του ίδιου σώματος που είχε αναδείξει τον Χαμενεΐ το 1989. Πρόκειται για ένα όργανο 88 κληρικών, οι οποίοι τυπικά εκλέγονται από τον λαό κάθε οκτώ χρόνια. Στην πράξη, όμως, δικαίωμα υποψηφιότητας έχουν μόνο όσοι θεωρούνται απολύτως πιστοί στην Ισλαμική Δημοκρατία, γεγονός που εξηγεί τον έντονα σκληροπυρηνικό χαρακτήρα της σημερινής σύνθεσης.
Καθυστερήσεις και θεσμική συνέχεια
Το Σύνταγμα ορίζει ότι η Συνέλευση των Ειδικών οφείλει να επιλέξει νέο Ανώτατο Ηγέτη το ταχύτερο δυνατό. Ωστόσο, η άμεση σύγκληση όλων των μελών ενδέχεται να αποδειχθεί δύσκολη, καθώς το Ιράν βρίσκεται υπό στρατιωτική επίθεση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Ζητήματα ασφάλειας και επιχειρησιακοί περιορισμοί μπορεί να προκαλέσουν καθυστερήσεις, σε μια περίοδο έντονης αβεβαιότητας.
Μέχρι τότε, τα καθήκοντα του Ανώτατου Ηγέτη ασκεί ένα τριμελές όργανο, αποτελούμενο από τον πρόεδρο της χώρας, τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας και έναν κληρικό μέλος του ισχυρού Συμβουλίου των Φρουρών. Η ενεργοποίηση αυτής της διαδικασίας θεωρείται κομβική για τη διατήρηση της θεσμικής συνέχειας του ιρανικού κράτους.
Τα φαβορί της διαδοχής
Στους δημοσιογραφικούς κύκλους κυκλοφορεί έντονα το σενάριο ότι επικρατέστερος διάδοχος είναι ο γιος του Χαμενεΐ, Μοζντάμπα. Εδώ και χρόνια, ο Μοζντάμπα ενισχύει την επιρροή του στους Φρουρούς της Επανάστασης και στην παραστρατιωτική οργάνωση Basij. Ο 66χρονος δεύτερος γιος του Ανώτατου Ηγέτη δεν έχει κρύψει τη φιλοδοξία του να τον διαδεχθεί, αν και για να το πετύχει θα πρέπει πρώτα να αναρριχηθεί σε κορυφαία πολιτική θέση.
Ως σιίτης κληρικός, διαθέτει ήδη σημαντική ισχύ. Υπήρξε πρόσωπο-κλειδί στην εκλογή του Μαχμούτ Αχμαντινετζάντ το 2005 και το 2009, αν και αργότερα κατηγορήθηκε για εμπλοκή σε εκλογική νοθεία και οικονομικά σκάνδαλα. Παρά τα πλεονεκτήματά του, αντιμετωπίζει σοβαρά μειονεκτήματα: δεν έχει δοκιμαστεί στη λαϊκή αποδοχή, δεν διαθέτει ακόμη το απαιτούμενο θεολογικό κύρος και, κυρίως, η οικογενειοκρατία δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στους ίδιους τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Εναλλακτικές υποψηφιότητες
Λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό, αλλά με ισχυρό θεσμικό αποτύπωμα, είναι ο Αλιρεζά Αράφι, 67 ετών. Έμπιστος του Χαμενεΐ, αντιπρόεδρος της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων και μέλος του Συμβουλίου των Φυλάκων, διαθέτει μακρά πορεία στους κρατικούς θεσμούς. Θεωρείται τεχνοκρατικά καταρτισμένος, μιλά άπταιστα αραβικά και αγγλικά και έχει πλούσιο συγγραφικό έργο. Το βασικό του μειονέκτημα είναι η έλλειψη πολιτικού βάρους και ισχυρών διασυνδέσεων στο κατεστημένο.
Στο προσκήνιο βρίσκεται και ο Χασάν Χομεϊνί, εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Στα 50 του χρόνια, δεν θεωρείται αουτσάιντερ, αν και δεν έχει ασκήσει δημόσιο αξίωμα και διαθέτει περιορισμένη επιρροή στον μηχανισμό ασφαλείας. Οι πιο μετριοπαθείς απόψεις του τον έχουν φέρει σε σύγκρουση με το σύστημα, όπως το 2016, όταν του απαγορεύτηκε η συμμετοχή στη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων.
Στη σκληροπυρηνική πτέρυγα ανήκει ο Μοχάμαντ Μεντί Μιρμπαγκερί, 60 ετών, γνωστός για τον έντονα αντιδυτικό λόγο και τη ρητορική περί σύγκρουσης «απίστων και λαών της Μέσης Ανατολής». Παράλληλα, ο Χασάν Χοσεϊνί Μπουσεχρί, ανώτερος κληρικός και πρώτος αναπληρωτής πρόεδρος της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων, διατηρεί χαμηλό προφίλ και περιορισμένους δεσμούς με το IRGC.
Ο ρόλος Ζαρίφ και το προεδρικό σενάριο
Ξεχωριστή περίπτωση αποτελεί ο Μοχάμαντ Τζαβάντ Ζαρίφ, πρώην υπουργός Εξωτερικών και έμπειρος διπλωμάτης. Με θητεία στον ΟΗΕ και καθοριστικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις των Ρ5+1 για το πυρηνικό πρόγραμμα, θεωρείται ειδικός στη διαχείριση κρίσεων. Παρά τις διεθνείς του επαφές, δεν αμφισβήτησε ποτέ δημόσια τον Χαμενεΐ, τον οποίο υπερασπίστηκε ακόμη και σε δύσκολες στιγμές, όπως το 2019, όταν κλήθηκε να απαντήσει για τις εκτελέσεις ομοφυλοφίλων στο Ιράν.
Το βασικό του πλεονέκτημα είναι ότι προβάλλει ως διεθνώς αναγνωρισμένη φιγούρα, ικανή να εκτονώσει εντάσεις, χωρίς να παρεμβαίνει άμεσα στο ζήτημα της διαδοχής. Ωστόσο, μια ενδεχόμενη υποψηφιότητά του για ανώτατο αξίωμα θα απαιτούσε ριζική αλλαγή πολιτικού κλίματος και ισορροπιών στο εσωτερικό της χώρας.
