Σε αχαρτογράφητα ύδατα εισέρχονται πλέον οι διατλαντικές σχέσεις, καθώς η αμερικανική εξωτερική πολιτική υπό την ηγεσία του Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να εγκαταλείπει οριστικά τα προσχήματα της διπλωματικής ευγένειας και της παραδοσιακής συμμαχικής αλληλεγγύης. Η αποκάλυψη του περιεχομένου μιας προσωπικής επιστολής που απέστειλε ο Αμερικανός Πρόεδρος στον Νορβηγό Πρωθυπουργό, Γιόνας Γκαρ Στέρε, έχει προκαλέσει σοκ και δέος στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, επιβεβαιώνοντας τους χειρότερους φόβους για το μέλλον της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας και της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Το έγγραφο, το οποίο χαρακτηρίζεται από διπλωματικούς κύκλους ως μνημείο ωμού ρεαλισμού και απομονωτισμού, σηματοδοτεί μια ιστορική στροφή. Ο Ντόναλντ Τραμπ, χωρίς περιστροφές, διαμήνυσε στον Νορβηγό ομόλογό του ότι «δεν αισθάνεται πλέον την υποχρέωση» να μεριμνά για την ασφάλεια και τα συμφέροντα της σκανδιναβικής χώρας. Η φράση αυτή, διατυπωμένη με τρόπο που δεν επιδέχεται παρερμηνείες, αποτελεί ουσιαστικά την ντε φάκτο ακύρωση του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την πολιτική βούληση της Ουάσιγκτον να συνδράμει τους εταίρους της.
Η γεωπολιτική σκακιέρα και η «πυρηνική ομπρέλα»
Η χρονική συγκυρία της επιστολής δεν είναι τυχαία. Έρχεται εν μέσω μιας κλιμακούμενης έντασης μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης, η οποία ξεκίνησε με εμπορικές διαφορές και γιγαντώθηκε με το ζήτημα της Γροιλανδίας και τον έλεγχο της Αρκτικής. Η Νορβηγία, μια χώρα με στρατηγική σημασία λόγω της γειτνίασής της με τη Ρωσία αλλά και του ενεργειακού της πλούτου, βρισκόταν πάντα υπό την πυρηνική ομπρέλα των ΗΠΑ. Η άρση αυτής της προστασίας, έστω και σε επίπεδο ρητορικής, αλλάζει δραματικά τις ισορροπίες στον ευρωπαϊκό βορρά και αφήνει τη χώρα εκτεθειμένη σε γεωπολιτικές πιέσεις.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες που βλέπουν το φως της δημοσιότητας, ο Αμερικανός Πρόεδρος συνδέει άμεσα την παροχή ασφάλειας με την οικονομική συμμόρφωση και την ευθυγράμμιση στα εμπορικά ζητήματα. Η λογική της «πολιτικής της συναλλαγής», που αποτελεί το σήμα κατατεθέν της διακυβέρνησης Τραμπ, εφαρμόζεται πλέον στην πιο σκληρή της μορφή. Το μήνυμα είναι σαφές προς όλους τους εταίρους ότι η ασφάλεια δεν είναι δεδομένο δικαίωμα που απορρέει από συνθήκες, αλλά υπηρεσία που παρέχεται υπό προϋποθέσεις και με το ανάλογο οικονομικό ή πολιτικό αντίτιμο.
Το υπαρξιακό δίλημμα της Ευρώπης
Η αντίδραση στο Όσλο υπήρξε άμεση και χαρακτηρίζεται από έντονη ανησυχία. Η νορβηγική κυβέρνηση, η οποία παραδοσιακά αποτελούσε έναν από τους πιο πιστούς συμμάχους των ΗΠΑ στην περιοχή, βρίσκεται πλέον μπροστά σε ένα υπαρξιακό δίλημμα. Καλείται να επαναξιολογήσει ολόκληρο το αμυντικό της δόγμα, το οποίο βασιζόταν στην αμερικανική συνδρομή σε περίπτωση κρίσης. Αναλυτές επισημαίνουν ότι η κίνηση αυτή του Τραμπ ενδέχεται να ωθήσει τις σκανδιναβικές χώρες σε μια στενότερη περιφερειακή αμυντική συνεργασία ή σε μια ταχύτερη προσέγγιση με τον σκληρό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη δημιουργία ενός αυτόνομου ευρωπαϊκού στρατού, κάτι που μέχρι πρότινος φάνταζε μακρινό σενάριο.
Το σοβαρότερο όμως ζήτημα που προκύπτει από την επιστολή Τραμπ δεν αφορά μόνο τη Νορβηγία, αλλά το σύνολο του δυτικού κόσμου. Η μονομερής αυτή ενέργεια υπονομεύει την εμπιστοσύνη, που αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο κάθε συμμαχίας. Εάν οι ΗΠΑ μπορούν να αποσύρουν το ενδιαφέρον τους για έναν σύμμαχο με το πάτημα ενός κουμπιού ή την αποστολή μιας επιστολής, τότε καμία χώρα δεν μπορεί να αισθάνεται ασφαλής. Για την Ελλάδα, η οποία παρακολουθεί με προσοχή τις εξελίξεις, το μάθημα είναι ξεκάθαρο. Σε έναν κόσμο που αλλάζει βίαια και όπου οι παραδοσιακές συμμαχίες κλυδωνίζονται, η εθνική ισχύς και η αυτοδυναμία αποτελούν τις μοναδικές πραγματικές εγγυήσεις για την επιβίωση και την εδαφική ακεραιότητα.
Οι επόμενες ημέρες αναμένονται κρίσιμες, καθώς η ευρωπαϊκή διπλωματία θα προσπαθήσει να αποκωδικοποιήσει αν πρόκειται για μια διαπραγματευτική μπλόφα του Τραμπ με σκοπό την άσκηση πίεσης ή για μια οριστική στρατηγική στροφή του αμερικανικού παράγοντα προς τον απομονωτισμό. Σε κάθε περίπτωση, η επιστολή αυτή θα μείνει στην ιστορία ως το έγγραφο που έθεσε εν αμφιβόλω τη μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας της Δύσης.
