Η Τουρκία αλλάζει ριζικά «στρατόπεδο» στο λιβυκό μέτωπο, ανοίγοντας δίαυλο συνεργασίας με τον Χαφτάρ και την οικογένειά του, με αντάλλαγμα ενέργεια, επιρροή και θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο. Το νέο αυτό παζάρι απειλεί να αναβαθμίσει τον ρόλο του Χαφτάρ εντός Λιβύης, να πιέσει την Τρίπολη και να πυροδοτήσει νέες εντάσεις με την Ελλάδα και την Αίγυπτο για τις θαλάσσιες οριοθετήσεις.
Η Λιβύη παραμένει διαιρεμένη ανάμεσα στη Δυτική κυβέρνηση της Τρίπολης (GNU) του Ντμπέιμπα, αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ, και την ανατολική παράταξη του Λιβυκού Εθνικού Στρατού (LNA) υπό τον στρατάρχη Χαφτάρ, που στηρίζεται κυρίως από Αίγυπτο και ΗΑΕ. Για χρόνια, η Τουρκία αποτέλεσε τον βασικό στρατιωτικό προστάτη της Τρίπολης, στέλνοντας στρατεύματα, πλοία, drones και συμβούλους για να αποκρούσουν την επίθεση του Χαφτάρ το 2019–2020, σε αντάλλαγμα, μεταξύ άλλων, για το μνημόνιο θαλάσσιας οριοθέτησης του 2019. Σήμερα όμως, η Άγκυρα εγκαταλείπει τη λογική «μιας πλευράς» και επιχειρεί να ελέγξει ολόκληρη τη Λιβύη, ανοίγοντας απευθείας δίαυλο με την οικογένεια Χαφτάρ και διεκδικώντας πρόσβαση στα κοιτάσματα και τις θαλάσσιες ζώνες της ανατολικής χώρας.
Τουρκία – Χαφτάρ: Από εχθροί εταίροι;
Η στροφή της Τουρκίας προς τον Χαφτάρ δεν είναι προϊόν αιφνίδιας «συμφιλίωσης», αλλά ψυχρού υπολογισμού κόστους–οφέλους από την Άγκυρα που αναζητά επανατοποθέτηση στο περιφερειακό σύστημα μετά την περίοδο απομόνωσής της.
Η κυβέρνηση Ερντογάν έχει ξεκινήσει από το 2023–2025 διαδικασίες αποκατάστασης σχέσεων με Αίγυπτο, Σαουδική Αραβία και ΗΑΕ, αναζητώντας νέα ισορροπία ανάμεσα σε ανταγωνισμό και συνεργασία. Σε αυτό το πλαίσιο, η Λιβύη αντιμετωπίζεται πλέον ως πεδίο όπου η Τουρκία θέλει όχι απλώς να «νικήσει» τον Χαφτάρ, αλλά να εξασφαλίσει ότι όποιος κι αν ελέγχει τη χώρα θα αποδέχεται τις τουρκικές θαλάσσιες και ενεργειακές διεκδικήσεις.
Για την οικογένεια Χαφτάρ, το άνοιγμα προς την Τουρκία είναι ευκαιρία αναβάθμισης σε διεθνές επίπεδο, αλλά και εργαλείο εσωτερικής παγίωσης της δυναστικής εξουσίας της στην ανατολική Λιβύη. Ο γιος του στρατάρχη, Σαντάμ Χαφτάρ, έχει αναδειχθεί σε κεντρικό μεσολαβητή με την Άγκυρα: ως υπαρχηγός των χερσαίων δυνάμεων του LNA, επισκέφθηκε επίσημα την τουρκική πρωτεύουσα, συναντήθηκε με τον αρχηγό ΓΕΕΘΑ της Τουρκίας και άνοιξε συζητήσεις για συμφωνία άμυνας που περιλαμβάνει κοινή εκπαίδευση, οικοδόμηση ικανοτήτων, ανταλλαγή πληροφοριών και προμήθεια οπλικών συστημάτων, συμπεριλαμβανομένων UAV.
Κατόπιν τούτων, στρατιωτικές αντιπροσωπείες από τις ανατολικές δυνάμεις της Λιβύης επισκέφθηκαν την Τουρκία, ενώ μαχητές του LNA έχουν ήδη ξεκινήσει εκπαίδευση σε τουρκικές βάσεις – όπως συνέβαινε μέχρι τώρα μόνο με δυνάμεις συνδεδεμένες με την κυβέρνηση της Τρίπολης.
Τουρκία, Χαφτάρ και η μάχη για ενέργεια και θαλάσσιες ζώνες
Κρίσιμο διακύβευμα για την Τουρκία είναι η προσπάθεια εδραίωσης και επέκτασης του πλέγματος θαλάσσιων συμφωνιών με τη Λιβύη, που ξεκίνησε με το παράνομο τουρκολιβυκό Τσαβούσογλου-Αλ Σάρατζ, το οποίο αποτελεί εργαλείο για την προσπάθεια επιβολής του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας» στην Ανατολική Μεσόγειο έναντι Ελλάδας, Κύπρου και Αιγύπτου. Το μνημόνιο θαλάσσιων ζωνών του 2019 με την τότε κυβέρνηση της Τρίπολης έδωσε στην Άγκυρα de facto λόγο στις θαλάσσιες και ενεργειακές αποφάσεις της δυτικής Λιβύης, αλλά ποτέ δεν απέκτησε πλήρη συναίνεση από την ανατολική πλευρά, η οποία ένιωθε αποκλεισμένη από τα έσοδα και τον έλεγχο. Σήμερα, η Άγκυρα επιχειρεί να κλειδώσει αυτό το πλαίσιο και στην ανατολική Λιβύη, επενδύοντας σε κοινά ενεργειακά project και ερευνητικές γεωτρήσεις σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες ζώνες, με αντάλλαγμα την πολιτική και οικονομική ενίσχυση του Χαφτάρ.
Για την ανατολική Λιβύη, η προοπτική ενεργειακής συνεργασίας με την Τουρκία υπόσχεται σημαντικά οικονομικά οφέλη σε μια περιοχή που πλήττεται από χρόνια ελλείψεις καυσίμων και ανεπαρκή διύλιση. Μια συμφωνία για έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων θα μπορούσε να επιτρέψει στον Χαφτάρ να παρουσιάσει χειροπιαστά οφέλη στο τοπικό πληθυσμό, ενισχύοντας τη νομιμοποίησή του στο εσωτερικό και αναβαθμίζοντας το προφίλ του ως συνομιλητή της Δύσης, παρά το βαρύ ιστορικό παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων που καταγράφουν διεθνείς οργανισμοί. Ταυτόχρονα, η Τουρκία κερδίζει πρόσβαση σε κρίσιμες ενεργειακές και στρατηγικές υποδομές και αποτρέπει ανταγωνιστές ή περιφερειακές συμμαχίες να αποκτήσουν αποκλειστικό έλεγχο των λιβυκών θαλάσσιων διαύλων.
Τουρκία – Χαφτάρ: Ρίσκα για Ελλάδα, Αίγυπτο και τη Δύση
Η σύγκλιση Τουρκίας–Χαφτάρ μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αναταραχή στην ισορροπία της Ανατολικής Μεσογείου, ιδίως στις σχέσεις με την Αίγυπτο. Το Κάιρο απορρίπτει το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως παραβίαση της αιγυπτιακής κυριαρχίας, θεωρώντας ότι οι θαλάσσιες ζώνες που χαράσσονται μεταξύ Άγκυρας και Τρίπολης τέμνουν γραμμές που η ίδια θεωρεί δικές της. Αν η ανατολική Λιβύη ευθυγραμμιστεί με την τουρκική ανάγνωση μέσω νέας ενεργειακής συμφωνίας, η Αίγυπτος κινδυνεύει να βρεθεί περικυκλωμένη από ένα ενιαίο, τουρκικά επηρεαζόμενο θαλάσσιο μέτωπο, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε νέα επιδείνωση των σχέσεων παρά το διάλειμμα προσέγγισης μετά το 2023.
Για την Ελλάδα, πιθανή δυσκολία να έρθει σε ένα σενάριο όπου τόσο η Τρίπολη όσο και η Βεγγάζη νομιμοποιούν, έστω και με διαφορετικά νομικά εργαλεία, την τουρκική θαλάσσια παρουσία σε ζώνες που ανήκουν στην ελληνική υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Μια τέτοια εξέλιξη θα έδινε στην Τουρκία ισχυρό επιχείρημα ότι «όλη η Λιβύη» συναινεί στα τουρκικά όρια, παρότι αντικρούονται από την ελληνική και ευρωπαϊκή θέση περί εφαρμογής του Δικαίου της Θάλασσας. Παράλληλα, η ενίσχυση της οικογένειας Χαφτάρ με τουρκική στήριξη δημιουργεί πονοκέφαλο και για τη Δύση: οι ΗΠΑ και ευρωπαϊκές χώρες βλέπουν από τη μια την ανάγκη να περιοριστεί η ρωσική επιρροή στην ανατολική Λιβύη, από την άλλη όμως δυσκολεύονται να αποδεχθούν έναν de facto ηγέτη με αυταρχικές πρακτικές, στενά δεμένο τόσο με τη Μόσχα όσο και με την Άγκυρα.
Σε αυτό το σύνθετο σκηνικό, η Τουρκία εμφανίζεται ολοένα και πιο «αναγκαία» σε όλα τα λιβυκά μέτωπα: από τη διαχείριση των συγκρούσεων στην Τρίπολη μέχρι τη διαμεσολάβηση ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή, και από την ενεργειακή συνεκμετάλλευση μέχρι την αναβάθμιση του LNA. Για τον Χαφτάρ, η συνεργασία προσφέρει μοχλό πίεσης: μπορεί να παίζει Άγκυρα και Κάιρο τη μια απέναντι στην άλλη, αποσπώντας παραχωρήσεις και από τους δύο, ενώ διατηρεί ταυτόχρονα ανοικτό κανάλι με τη Ρωσία, που έχει παγιώσει στρατιωτική παρουσία σε βάσεις και διαδρόμους στην ανατολική Λιβύη.
Το αποτέλεσμα είναι μια δυναμική όπου η Τουρκία και ο Χαφτάρ δεν είναι πια «θανάσιμοι εχθροί», αλλά δύο παίκτες που αλληλοχρησιμοποιούνται για να αναδιαμορφώσουν τον χάρτη ισχύος στη Λιβύη και την Ανατολική Μεσόγειο, με κόστος τη σταθερότητα, τη δημοκρατία και τα δικαιώματα επί της θάλασσας των γειτονικών χωρών.
