Σε μια κρίσιμη καμπή για την διαχείριση του μεταναστευτικού ζητήματος εισέρχεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς οι Βρυξέλλες φαίνεται να υιοθετούν μια πολύ πιο σκληρή γραμμή όσον αφορά τις επιστροφές των παράτυπων μεταναστών. Το νέο σχέδιο δράσης που βρίσκεται στο τραπέζι έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία σε οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και νομικούς κύκλους, καθώς πολλοί βλέπουν σε αυτό την εισαγωγή τακτικών που παραπέμπουν ευθέως στην αμερικανική υπηρεσία ICE (Immigration and Customs Enforcement).
Η αλλαγή αυτή στη στρατηγική της ΕΕ δεν είναι τυχαία. Έρχεται ως απάντηση στην πολιτική πίεση που ασκείται από πολλά κράτη-μέλη για μείωση των ροών και αύξηση των ρυθμών απελάσεων, οι οποίοι μέχρι σήμερα παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα. Ωστόσο, οι μέθοδοι που προκρίνονται εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Το Νέο Δόγμα των Επιστροφών
Στον πυρήνα του νέου σχεδιασμού βρίσκεται η επιδίωξη για «αποτελεσματικές επιστροφές». Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι αρμόδιοι οργανισμοί πιέζουν για την επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου και, κυρίως, για την άμεση απέλαση όσων οι αιτήσεις απορρίπτονται.
Το σχέδιο προβλέπει την ενίσχυση των μηχανισμών εντοπισμού και σύλληψης εντός της ευρωπαϊκής επικράτειας. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι οι αρχές δεν θα περιορίζονται μόνο στον έλεγχο των συνόρων, αλλά θα έχουν διευρυμένες αρμοδιότητες για τον εντοπισμό παράτυπων μεταναστών που διαμένουν ήδη σε ευρωπαϊκές πόλειες. Η στόχευση είναι σαφής: Να σταλεί το μήνυμα ότι η παράτυπη είσοδος και παραμονή στην ΕΕ δεν θα είναι πλέον ανεκτή και θα οδηγεί σε άμεση απομάκρυνση.
Ο Φόβος για την «Αμερικανοποίηση» των Ελέγχων
Αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία είναι η ομοιότητα των προτεινόμενων μέτρων με τις πρακτικές που εφαρμόζονται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο όρος «έφοδοι τύπου ICE» χρησιμοποιείται ολοένα και συχνότερα για να περιγράψει επιχειρήσεις-σκούπα σε χώρους εργασίας, κατοικίες και δημόσιους χώρους, με στόχο τη μαζική σύλληψη ατόμων χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα.
Στις ΗΠΑ, υπό την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, τέτοιες πρακτικές έχουν γίνει συνώνυμο της σκληρής αντιμεταναστευτικής πολιτικής. Οι επικριτές του ευρωπαϊκού σχεδίου φοβούνται ότι η υιοθέτηση παρόμοιων μεθόδων στην Ευρώπη θα οδηγήσει σε ένα κλίμα φόβου, περιθωριοποίησης και παραβίασης της ιδιωτικής ζωής, όχι μόνο των μεταναστών αλλά και των πολιτών που μπορεί να βρεθούν στο στόχαστρο λόγω εθνοτικών χαρακτηριστικών.
Ο Αναβαθμισμένος Ρόλος της Frontex
Κεντρικό ρόλο στην εφαρμογή αυτού του σχεδίου καλείται να παίξει η Frontex. Ο ευρωπαϊκός οργανισμός συνοριοφυλακής και ακτοφυλακής ενισχύεται διαρκώς με προσωπικό, τεχνολογικά μέσα και, κυρίως, με διευρυμένες αρμοδιότητες.
Η Frontex αναμένεται να αναλάβει τον συντονισμό των επιχειρήσεων επιστροφής, παρέχοντας τεχνική και επιχειρησιακή υποστήριξη στα κράτη-μέλη. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στη συνεργασία με τρίτες χώρες (χώρες προέλευσης και διέλευσης), προκειμένου να γίνονται δεκτοί οι πολίτες που επιστρέφονται. Η «εξωτερικοποίηση» των συνόρων αποτελεί βασικό πυλώνα της στρατηγικής, με την ΕΕ να χρησιμοποιεί την οικονομική βοήθεια και τις εμπορικές συμφωνίες ως μοχλό πίεσης προς τις τρίτες χώρες για να συνεργαστούν στο θέμα των απελάσεων.
Αντιδράσεις και Προβληματισμοί
Οι εξελίξεις αυτές έχουν προκαλέσει σφοδρές αντιδράσεις από ανθρωπιστικές οργανώσεις και τμήμα του πολιτικού κόσμου. Υποστηρίζουν ότι η έμφαση στην καταστολή και τις απελάσεις υπονομεύει το δικαίωμα στο άσυλο και εκθέτει ευάλωτους πληθυσμούς σε κίνδυνο.
Επισημαίνεται ο κίνδυνος επαναπροώθησης ατόμων σε χώρες όπου κινδυνεύει η ζωή τους, καθώς και η πιθανότητα κράτησης σε συνθήκες που δεν συνάδουν με τις ευρωπαϊκές αξίες. Επιπλέον, εκφράζονται φόβοι ότι η σκληρή ρητορική και οι πρακτικές τύπου ICE θα ενισχύσουν τον κοινωνικό στιγματισμό και τον ρατσισμό εντός των ευρωπαϊκών κοινωνιών.
Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές του σχεδίου τονίζουν ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να συνεχίσει να δέχεται ανεξέλεγκτες ροές και ότι η εφαρμογή των νόμων περί μετανάστευσης είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και της ασφάλειας. Η συζήτηση για το μεταναστευτικό στην Ευρώπη έχει πλέον μετατοπιστεί σαφώς προς την κατεύθυνση της αποτροπής και των επιστροφών, σηματοδοτώντας μια νέα, πιο αυστηρή εποχή.
