Το Πάσχα αποτελεί τη σημαντικότερη θρησκευτική γιορτή στην Ελλάδα, συνδυάζοντας τη βαθιά ορθόδοξη παράδοση με πλούσια λαϊκά έθιμα που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Κάθε περιοχή της χώρας διατηρεί τα δικά της ιδιαίτερα τελετουργικά, τα οποία εκφράζουν την πίστη, τη συλλογικότητα και τη χαρά της Ανάστασης.
Το ξεχωριστό τελετουργικό στο Ενετικό λιμάνι της Ναυπάκτου το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, ο εντυπωσιακός και εκρηκτικός χαλκουνοπόλεμος την ίδια ώρα στο κέντρο του Αγρινίου, το έθιμο «Στα εικονίσματα του Αη Θανάση» την Κυριακή του Πάσχα στο Ευηνοχώρι Μεσολογγίου και το «Γαϊτανάκι» στην Ανάληψη του Θέρμου την Δευτέρα του Πάσχα, αποτελούν κάποια από τα έθιμα που αναβιώνουν.
Στη Ναύπακτο
Τα τελευταία χρόνια η Ναύπακτος έχει αναδειχθεί σε έναν ξεχωριστό και δημοφιλή προορισμό για τις ημέρες του Πάσχα.
Το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, το Ενετικό Λιμάνι μεταμορφώνεται σε ένα σκηνικό σπάνιας ομορφιάς και συγκίνησης. Οι δεκάδες αναμμένες δάδες στις πολεμίστρες των τειχών και ο φλεγόμενος σταυρός στην είσοδο του λιμανιού δημιουργούν μία ξεχωριστή εικόνα, όπου η παράδοση συναντά τη συγκίνηση του θείου Δράματος.
Νωρίτερα, οι επιτάφιοι των δύο κεντρικών ενοριών, του μητροπολιτικού ναού του Αγίου Δημητρίου και του ναού της Αγίας Παρασκευής, συναντώνται, σχηματίζοντας μία ενιαία πομπή και στην συνέχεια κατευθύνονται στο Ενετικό λιμάνι. Τα φώτα σβήνουν, ο κόσμος σιωπά, ενώ οι πένθιμοι ήχοι από τις καμπάνες των ενοριών συνοδεύονται από την «Παπαχαραλάμπειο» δημοτική φιλαρμονική Ναυπάκτου.
Πριν από την άφιξη της πομπής στο Ενετικό λιμάνι, η μικτή χορωδία Ναυπάκτου ερμηνεύει το λαϊκό ορατόριο «Ύμνοι Αγγέλων σε Ρυθμούς Ανθρώπων» του Σταύρου Κουγιουμτζή, σε στίχους του Ντίνου Χριστιανόπουλου και στη συνέχεια αποδίδει τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, υπό τη διεύθυνση της μαέστρου Ελένης Παπαδοπούλου - Αραβαντινού. Φέτος, αναμένεται να συμμετάσχουν ο σολίστ τενόρος Αντώνης Κορωναίος, οι μουσικοί Ηλίας Καλούδης και Γιώργος Κονής, καθώς και η παιδική - νεανική χορωδία Ναυπάκτου, ενώ θα απαγγείλει η ηθοποιός Φιλαρέτη Κομνηνού.
Με την άφιξη της πομπής, τελείται κοινή δέηση των δύο ενοριών από τον μητροπολίτη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου, Ιερόθεο, ενώ η βραδιά κορυφώνεται με δεκάδες πυροτεχνήματα να φωτίζουν τον ουρανό, προαναγγέλλοντας το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης. Το έθιμο, που προσελκύει μεγάλο αριθμό επισκεπτών, ξεκίνησε τη δεκαετία του 1950, όταν οι ψαράδες της περιοχής άρχισαν να τοποθετούν αναμμένες δάδες στις πολεμίστρες του λιμανιού, ενώ με την πάροδο των χρόνων, το έθιμο αγκαλιάστηκε από την τοπική κοινωνία και τον Δήμο Ναυπακτίας.
Στο Αγρίνιο
Την ίδια ώρα αναβιώνει στην πόλη του Αγρινίου το έθιμο του χαλκουνοπολέμου.
Ειδικότερα, όταν ολοκληρωθεί η περιφορά του Επιταφίου της κάθε ενορίας, οι «χαλκουνάδες» συγκεντρώνονται στην πλατεία Δημοκρατίας, για να συμμετάσχουν στον χαλκουνοπόλεμο.
Η προετοιμασία του χαλκουνιού ξεκινάει τουλάχιστον δύο μήνες πριν από το Πάσχα. Τα χαλκούνια είναι στην ουσία αυτοσχέδιες εκρηκτικές κατασκευές, οι οποίες αποτελούνται από ένα μεγάλο κύλινδρο γεμάτο με ένα μείγμα μπαρουτιού και ένα φυτίλι στο άκρο. Κατά την διάρκεια της προετοιμασίας, οι χαλκουνάδες αναζητούν το κατάλληλο μίγμα μπαρουτιού, το οποίο δοκιμάζεται νωρίτερα, ώστε να είναι ασφαλές.
Όσον αφορά στην ιστορία του εθίμου, αυτή φθάνει στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όταν οι Αγρινιώτες άναβαν τα χαλκούνια κατά την περιφορά του Επιταφίου, με σκοπό να απομακρύνουν τους Τούρκους. Όμως, συνέχισαν να τα κατασκευάζουν και μετά την απελευθέρωση της χώρας.
Στο Ευηνοχώρι
Στο Ευηνοχώρι, του Μεσολογγίου αναβιώνει την Κυριακή του Πάσχα το έθιμο, «Στα εικονίσματα του Αη Θανάση».
Ειδικότερα, μετά την λειτουργία της Αγάπης στον Άγιο Αθανάσιο, ακολουθεί η λιτανεία με όλες τις εικόνες του Αγίου.
Το έθιμο αυτό έχει τις ρίζες του στα τέλη της δεκαετίας του 1880, όταν μία επιδημία τύφου είχε πλήξει την περιοχή. Τότε, οι κάτοικοι του Ευηνοχωρίου έκαναν λιτανεία με όλα τα εικονίσματα του Αγίου Αθανασίου, προσευχόμενοι, ώστε να σταματήσει η επιδημία.
Στην Ανάληψη του Θέρμου
Την Δευτέρα του Πάσχα στην πλατεία του χωριού Ανάληψη του Δήμου Θέρμου, άνδρες, γυναίκες και παιδιά χορεύουν και τραγουδούν το «Γαϊτανάκι», χωρίς την συνοδεία μουσικών οργάνων.
Πρόκειται για ένα χορευτικό δρώμενο, όπου το αναστάσιμο μήνυμα της Αγάπης στέλνεται μέσα από το «πλέξιμο» και το «ξέπλεγμα» των χεριών, από όπου πήρε και το όνομά του ο χορός. Μάλιστα, στο κέντρο του χορού βρίσκονται οι μεγαλύτεροι σε ηλικία, όπως και ο «τελετάρχης», ο οποίος δίνει τα προστάγματα για τις κινήσεις των χορευτών.
Το «Γαϊτανάκι» χορεύεται σε δύο παράλληλους κύκλους, όπου στον εξωτερικό κύκλο βρίσκονται οι άνδρες και στον εσωτερικό οι γυναίκες.
Όταν ολοκληρωθεί το «Γαϊτανάκι», αμέσως μετά ξεκινά γλέντι, με παραδοσιακά τραγούδια και χορούς.
Το άναμμα των σαλιγκαριών στους Βαρυπατάδες στην Κέρκυρα
Η ανοιξιάτικη Κέρκυρα της κατάνυξης του Πάσχα, των φιλαρμονικών, των ”εκρηκτικών” εθίμων, δεν είναι μόνο η πόλη, αλλά και η ύπαιθρος, τα παραδοσιακά χωριά της, που τηρούν από γενιά σε γενιά τα δικά τους τοπικά, ιδιαίτερα, πένθιμα και αναστάσιμα έθιμα.
Λίγα μόλις χιλιόμετρα από την πόλη, το χωριό Βαρυπατάδες, ένας διατηρητέος οικισμός, ταυτότητα της αρχιτεκτονικής της κερκυραϊκής υπαίθρου, τη Μεγάλη Παρασκευή και το Μεγάλο Σάββατο, κρατά ζωντανό για περισσότερα από 100 χρόνια το έθιμο «του ανάμματος των σαλιγκαριών». Ανάβουν τους «μπομπόλους», όπως λένε στο ιδίωμα του τόπου, τα σαλιγκάρια. Μαζεύουν τα μικρά κελύφη, εκατοντάδες σε κάθε γειτονιά, τα γεμίζουν με λάδι, βάζουν φυτίλι και τ' ανάβουν. Τα τοποθετούν σε όλες τις γειτονιές, στα σοκάκια, στις σκάλες, έξω από τις εκκλησίες και σκορπούν ένα απαλό, ζεστό φως μέσα στη νύχτα.
Η Ιωάννα Μπούα, πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Βαρυπαταδων, αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, πως τη Μεγάλη Παρασκευή, μέσα σε κλίμα κατάνυξης και βαθιάς συγκίνησης, το φως των σαλιγγαριών συνοδεύει τη σιωπή και την προσευχή, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα μοναδική, σχεδόν μαγική
Το Μεγάλο Σάββατο, λίγο πριν την Ανάσταση, το ίδιο φως γίνεται σύμβολο ελπίδας και αναγέννησης, ενώνοντας μικρούς και μεγάλους σε μια παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά
Το «Μοιρολόι της Παναγιάς», ένα συγκλονιστικό έθιμο στην Κοπάνη Δωδώνης
Η λιτότητα της μελωδίας και η αυθεντικότητα των συναισθημάτων μετατρέπουν τη Μεγάλη Παρασκευή στην Κοπάνη της Δωδώνης σε μια εμπειρία που υπερβαίνει τα όρια της απλής αναπαράστασης.
Με σεβασμό στην παράδοση και τη βαθιά θρησκευτική κατάνυξη των ημερών, ο οικισμός ετοιμάζεται να υποδεχθεί και φέτος το «Μοιρολόι της Παναγιάς». Είναι ένα μοναδικό δρώμενο, το οποίο αποτελεί πλέον, κομμάτι του Εθνικού Ευρετηρίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.
Τη Μεγάλη Παρασκευή, αμέσως μετά την Αποκαθήλωση, οι κάτοικοι της Κοπάνης, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, φορούν τις παραδοσιακές ενδυμασίες του τόπου τους και γίνονται κοινωνοί ενός αρχέγονου πένθους. Η πομπή διασχίζει τα σοκάκια και τις αυλές του χωριού, ψάλλοντας τα πένθιμα κάλαντα με τον ιδιαίτερο, θρηνητικό τρόπο που χαρακτηρίζει την περιοχή.
«Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα...», είναι ο θρήνος που όλοι ψάλλουν και αφηγείται τη μαρτυρική πορεία, την Αποκαθήλωση και την Ταφή τού Κυρίου μέσα από το τραγικό συναίσθημα της Μάνας Παναγίας,
Όσοι συμμετέχουν στην πένθιμη πομπή επισκέπτονται τα σπίτια του χωριού, όπου οι νοικοκυραίοι τούς υποδέχονται προσφέροντας αυγά και τσουρέκια, σε μια συμβολική κίνηση αλληλεγγύης και κοινής συμμετοχής στο Θείο Δράμα.
Το έθιμο αναβιώνει συστηματικά από το 2005 με την πρωτοβουλία της Φιλοπρόοδου Κίνησης Κοπάνης, διασφαλίζοντας ότι η πολιτιστική ταυτότητα του χωριού μεταλαμπαδεύεται αναλλοίωτη στις νεότερες γενιές.
