Ιερά Μητρόπολις Πειραιώς: Η Αληθινή μόνη επωφελής, και θεάρεστη νηστεία

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙ ΤΩΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΑΡΑΘΡΗΣΚΕΙΩΝ

Εν Πειραιεί τη 25^η Φεβρουαρίου 2026

     Εισήλθαμε, με τη χάρη του Θεού στην Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή, στην ιερότερη και κατανυκτικότερη περίοδο των εορτών του έτους, κατά την οποία μας καλεί η Αγία μας Εκκλησία να κάμουμε τον προσωπικό μας αγώνα για να καθαριστούμε από τα πάθη μας και να αποκτήσουμε την αυθεντικότητά μας ως άνθρωποι. Να βαδίσουμε τον τραχύ, αλλά αναγκαίο δρόμο της άσκησης, για να φθάσουμε καθαρισμένοι και πνευματικά ανακαινισμένοι, προκειμένου να εορτάσουμε θεοφιλώς την λαμπροφόρο Ανάσταση του Λυτρωτή μας Χριστού, η οποία σηματοδοτεί και την δική μας ανάσταση.

     Η αμαρτία γεννά τα πάθη, τα οποία, ως βλαβερά παθογόνα πνευματικά μικρόβια εισέρχονται στην ύπαρξή μας και μας φθείρουν σταδιακά και αθόρυβα, οδηγώντας μας ολοταχώς στον θάνατο, αρχικά στον σωματικό και εν συνεχεία στον πνευματικό και αιώνιο θάνατο, καθότι, όπως τόνισε ο Απόστολος Παύλος, «τα οψώνια της αμαρτίας (είναι) θάνατος» (Ρωμ.6,23). Και τούτο διότι η αμαρτία και τα «οψώνιά» της, τα πάθη, είναι αφύσικα και παρείσακτα στοιχεία  στην ανθρώπινη φύση, φρικτά και ολέθρια κατάλοιπα της πτώσεώς μας, της αποκοπής μας από την κοινωνία και την χάρη του Θεού.

      Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ήρθε στον κόσμο και καταδέχτηκε να γίνει άνθρωπος, να ντυθεί την τραυματισμένη από την αμαρτία σάρκα μας, για να μας απολυτρώσει από την αιχμαλωσία του Σατανά, την δουλεία της αμαρτίας, να μας γλυτώσει από τη φθορά και το θάνατο. Ίδρυσε την Αγία του Εκκλησία, να είναι το πνευματικό μας θεραπευτήριο, στην οποία μπορούμε να καταφεύγουμε για να γιατρευτούμε από τα άλγη της αμαρτίας, από την φθοροποιό δράση των παθών μας. Με την συνειδητή μας ένταξη σε Αυτή και την εθελούσια προσαρμογή της ζωής μας στις θεραπευτικές της μεθόδους, μπορούμε να προσελκύσουμε την Θεία Χάρη και να σωθούμε.

     Όπως σε ένα νοσοκομείο ακολουθούνται και εφαρμόζονται θεραπευτικές μέθοδοι για την αποκατάσταση της υγείας των ασθενών, έτσι και στην Εκκλησία μας, στο πνευματικό μας νοσοκομείο, ακολουθούνται και εφαρμόζονται θεραπευτικά μέσα για την πνευματική μας ίαση.

     Ένα από τα πλέον αποτελεσματικά μέσα είναι και η νηστεία, η οποία έχει πολύ μεγάλες ωφέλειες, τόσο στην ψυχοσωματική μας, όσο και στην πνευματικής μας ζωή. Μας τι δίδαξε πρώτος ο Κύριός μας Ιησούς, ο Οποίος, μετά την Βάπτισή Του και την έναρξη του σωτηριώδους έργου Του, νήστεψε για σαράντα ημέρες (Ματθ.4,2), θέλοντας να μας γνωρίσει την οδό της ασκήσεως, η οποία τιθασεύει τον κακό πτωτικό εαυτό μας, τον «παλαιό άνθρωπο» (Κολ.3,9), ο οποίος υπάρχει μέσα μας, ως πτωτικό κατάλοιπο και αντιστρατεύεται την προσπάθειά μας να ανακτήσουμε την αυθεντικότητά μας.

     Είναι σημαντικό το γεγονός ότι ο Χριστός, ως άνθρωπος, πειράστηκε από τον Σατανά κατά τη διάρκεια της νηστείας Του και τον νίκησε, «τότε ἀφίησιν αὐτὸν ὁ διάβολος» (Ματθ.4,11). Επίσης μας διαβεβαίωσε πως  «τοῦτο τό γένος ἐν οὐδενί δύναται ἐξελθεῖν εἰ μή ἐν προσευχῇ καί νηστείᾳ» ( (Μάρκ.9,29), για να μας τονίσει την αξία και την δύναμη της νηστείας.

    Συντάξαμε την παρούσα ανακοίνωσή μας για να γνωρίσουμε στους αγαπητούς μας αναγνώστες, ποια είναι η αληθινή, επωφελής και ευάρεστη νηστεία στο Θεό. Και τούτο διότι ο κόσμος και δυστυχώς μια μεγάλη μερίδα πιστών, αγνοούν την γνήσια νηστεία, ή έχουν λαθεμένες αντιλήψεις γι’ αυτήν.

     Είναι γνωστό πως η εγκράτεια και η νηστεία υπήρξε και στον προχριστιανικό κόσμο. Έχουμε μαρτυρίες, ότι Δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης (Μωυσής, Ηλίας, κ.α.) υποβάλλονταν σε νηστείες, προκειμένου να επιτελέσουν το έργο που τους ανέθετε ο Θεός. Αλλά και στον ειδωλολατρικό κόσμο υπήρχε η συνήθεια της εγκράτειας και της νηστείας. Για παράδειγμα οι ιερείς – μάντεις του Δωδωναίου Διός, ασκούσαν δια βίου ακραία ασκητικότητα[1], «ανιπτόποδες» (δεν έπλεναν τα πόδια τους), «χαμαικοίτες» (κοιμούνταν στο χώμα) και νηστεύοντες, όπως μας πληροφορεί ο Όμηρος. Η Πυθία στο Μαντείο των Δελφών υποβάλλονταν σε αυστηρή νηστεία πριν υποβληθεί σε έκσταση για να χρησμοδοτήσει. Οι ιερείς της Κυβέλης ζούσαν ασκητική ζωή, όπως και οι «Εστιάδες» στη Ρώμη. Ρώμη. Ακραίες επίσης ασκητικές πρακτικές συναντάμε και στα ανατολικά ειδωλολατρικά θρησκεύματα (Ινδουισμό, Βουδισμό, κλπ.).       Ακόμα ακραίες ασκητικές τάσεις συναντάμε και σε αιρετικές (Γνωστικές) ομάδες στα πρωτοχριστιανικά χρόνια.

     Η Εκκλησία μας, ακολουθώντας την βιβλική διδασκαλία για την νηστεία, την έχει εντάξει στον όλο πνευματικό αγώνα των πιστών, ως πολύτιμο μέσον για την κάθαρση των πιστών από τα πάθη, τους αισχρούς λογισμούς, τις αμαρτωλές έξεις και την αποδίωξη των δαιμόνων. Καθιέρωσε, για όλο το έτος συγκεκριμένες περιόδους νηστείας, όπως τις Τετάρτες και Παρασκευές, το Σαρανταήμερο πριν τα Χριστούγεννα, την Μεγάλη Τεσσαρακοστή πριν το Πάσχα, την νηστεία των Αγίων Αποστόλων και του Δεκαπενταύγουστου, και άλλων ημερών.

     Και ερχόμαστε στη σημερινή εποχή, όπου παρατηρείται μια διαδεδομένη άσκηση της νηστείας και σε ανθρώπους οι οποίοι, είτε είναι χλιαροί και αδιάφοροι χριστιανοί, είτε δεν θέλουν να είναι χριστιανοί. Προφανώς, ακολουθούντες τις σύγχρονες οδηγίες της ιατρικής επιστήμης, περί της ωφελιμότητας της νηστείας, νηστεύουν, αποφεύγοντας ζωικές και λιπαρές τροφές. Σε αυτούς εντάσσονται και οι γνωστοί μας «vegans», οι οποίοι απέχουν από τις ζωικές τροφές δια παντός. Μια άλλη μερίδα «χορτοφάγων» είναι και εκείνοι οι οποίοι εκ πεποιθήσεως και από επίδραση των πανθεϊστικών θρησκευτικών δοξασιών των ανατολικών θρησκευμάτων, δεν θέλουν να τρώνε «ζωές», διότι, πιστεύοντας στην πλάνη της μετενσάρκωσης, θεωρούν ότι στα ζώα είναι «μετενσαρκωμένες» ψυχές! 

      Δεν θέλουμε να ψέξουμε τους ως άνω νηστευτές, ούτε να αμφισβητήσουμε τις ωφέλειες των ιδιότυπων νηστειών τους και ούτε να εκφέρουμε γνώμη για τις όποιες επιπτώσεις στην υγεία τους. Σκοπός μας είναι να προβάλλουμε την γνήσια νηστεία που μας διδάσκει και μας συστήνει η Αγία μας Εκκλησία και η οποία είναι απόρροια της διαρκούς παρουσίας και πνοής του Αγίου Πνεύματος σε Αυτή, οδηγώντας Την «εις πάσαν την αλήθειαν» (Ιωάν.16,17). Να προβάλλουμε τα σωτήρια αποτελέσματα της αληθινής και επωφελούς νηστείας για την όλη ψυχοσωματική μας υγεία και την πνευματική μας καλλιέργεια και πρόοδο. Μια νηστεία δοκιμασμένη στη δισχιλιόχρονη ιστορική της πορεία, από τους αμέτρητους Αγίους, οι οποίοι δι’ αυτής σώθηκαν (και σώζονται) αμέτρητοι Άγιοι. 

      Δεν θα προβάλλουμε προσωπικές απόψεις, αλλά θα παραθέσουμε ορισμένες γνώμες των Αγίων Πατέρων για την γνήσια νηστεία και τις ωφέλειές της στον πνευματικό μας αγώνα.  Σύμφωνα με αυτούς η νηστεία έχει διπλό χαρακτήρα. Πρώτον είναι αποχή από συγκεκριμένες τροφές και δεύτερον είναι αποχή από την αμαρτία. Η αποχή από ζωικές και λιπαρές τροφές, οι οποίες αποχαυνώνουν τον άνθρωπο, είναι προϋπόθεση για την αποχή από την αμαρτία. Ένας χαρισματικός σύγχρονος Γέροντας έλεγε πως «πνευματικός αγώνας με γεμάτο στομάχι δεν γίνεται»! Και επίσης, νηστεία η οποία δεν έχει ως πρωταρχικό στόχο την ψυχική κάθαρση και την πνευματική καλλιέργεια, είναι ελάχιστα επωφελής. 

     Ένας υπέροχος κατανυκτικός ύμνος της Εκκλησίας μας παροτρύνει: «Νηστεύσωμεν νηστείαν δεκτήν, εὐάρεστον τῷ Κυρίῳ, ἀληθὴς νηστεία, ἡ τῶν κακῶν ἀλλοτρίωσις, ἐγκράτεια γλώσσης, θυμοῦ ἀποχή, ἐπιθυμιῶν χωρισμός, καταλαλιᾶς, ψεύδους, καὶ ἐπιορκίας· ἡ τούτων ἔνδεια, νηστεία ἐστίν, ἀληθὴς καὶ εὐπρόσδεκτος»[2].  Η Εκκλησία μας δεν γνωρίζει άλλη νηστεία από αυτή που στοχεύει στην ψυχική κάθαρση και την πνευματική πρόοδο. Μόνο αυτού του είδους η νηστεία είναι ευπρόσδεκτη στο Θεό και πραγματικά επωφελής στους πιστούς.   

       Και Ιερός Χρυσόστομος τονίζει πως αληθινή νηστεία είναι εκείνη που συνοδεύεται από την από την αποχή από τα κακά. Η νηστεία μας έχει : «παραδοθεί, για να χαλιναγωγήσει τη δύναμη της σάρκας και να κάνει τον ίππο των επιθυμιών μας πειθαρχικό. Εκείνος που νηστεύει πρέπει περισσότερο από όλους και από όλα να χαλιναγωγεί το θυμό, να έχει διδαχθεί την πραότητα και την επιείκεια, να έχει συντριμμένη την καρδιά, να απομακρύνει τις ενθυμήσεις των άτοπων και ανάρμοστων επιθυμιών, έχοντας μπροστά του το ακοίμητο εκείνο μάτι του Θεού και το αδωροδόκητο δικαστήριο. Επίσης, πρέπει να είναι ανώτερος από τα χρήματα, να δείχνει μεγάλη γενναιοδωρία στην ελεημοσύνη και να διώχνει από την ψυχή του κάθε κακία προς τον πλησίον. Αυτή είναι η αληθινή νηστεία. Μαζί με την αποχή από τα φαγητά ας δείξουμε και την αποχή από εκείνα που μας βλάπτουν, και για την άσκηση και εργασία των πνευματικών ας δείξουμε μεγάλη προθυμία. Εκείνος που νηστεύει πρέπει να είναι μετριόφρων, ήσυχος, ήμερος, ταπεινός, να περιφρονεί τη δόξα της παρούσας ζωής. Με πολλή ακρίβεια και συνέπεια να προσεύχεται και να εξομολογείται προς το Θεό, και όσο μπορεί να βοηθάει τον εαυτό του με την ελεημοσύνη. Να μην κάνουμε τίποτε αποβλέποντας στον έπαινο των ανθρώπων»[3].

      Επίσης ο ιερός πατήρ εξαίρει ως εξής τα αποτελέσματα της νηστείας: «ηρεμεί το πνεύμα και καταστέλλει τις άλογες επιθυμίες. Σ’ εκείνους που θέλουν να φιλοσοφούν είναι γλυκύς και ευχάριστος ο καιρός της νηστείας, η πνευματική άνοιξη των ψυχών, η αληθινή γαλήνη των λογισμών... Σ’ εμάς δε είναι γλυκιά και ευχάριστη η άνοιξη της νηστείας, γιατί συνήθως μας καταπραΰνει τα κύματα όχι των υδάτων, αλλά των άλογων επιθυμιών... Δεν διώχνει συνήθως τόσο γρήγορα το χειμώνα το χελιδόνι, όταν φανεί, όσο η νηστεία, όταν έρθει, απομακρύνει από τη σκέψη μας την τρικυμία των παθών»[4]. «Αγαπώ την νηστεία, γιατί είναι μητέρα σωφροσύνης και πηγή φιλοσοφημένης πράξεως»[5].  Και μας συμβουλεύει πώς οφείλουμε να νηστεύουμε: «Νηστεύεις; Απόδειξέ μου το διά μέσου των ίδιων έργων. Ποια έργα εννοεί; Αν δεις φτωχό, να τον ελεήσεις. Αν δεις εχθρό, να συμφιλιωθείς μαζί του. Αν δεις μια όμορφη γυναίκα, να την αντιπαρέλθεις. Ας μη νηστεύει λοιπόν μόνο το στόμα, αλλά και το μάτι και η ακοή, και τα πόδια και τα χέρια και όλα τα μέλη του σώματος μας. Να νηστεύουν τα χέρια, παραμένοντας καθαρά από την αρπαγή και την πλεονεξία. Να νηστεύουν τα πόδια, ξεκόβοντας από τους δρόμους που οδηγούν σε αμαρτωλά θεάματα. Να νηστεύουν τα μάτια, εξασκούμενα να μην πέφτουν ποτέ αμαρτωλά πάνω σε όμορφα πρόσωπα, ούτε να περιεργάζονται τα κάλλη των άλλων... Δεν τρως κρέας; Να μη φας και την ακολασία διά μέσου των ματιών. Ας νηστεύει και η ακοή. Και νηστεία της ακοής είναι να μη δέχεται κακολογίες και διαβολές... Ας νηστεύει και το στόμα από αισχρά λόγια και λοιδορίες. Διότι τι όφελος έχουμε, όταν απέχουμε από πουλερικά και ψάρια, δαγκώνουμε όμως και κατατρώμε τους αδελφούς μας;»[6].

     Ο Μ. Βασίλειος συμπληρώνει: «Μην περιορίζεις όμως την αρετή της νηστείας μόνο στη δίαιτα. Αληθινή νηστεία δεν είναι μόνο η αποχή από ορισμένα φαγητά, αλλά και η αποξένωση από τα πάθη και τις αμαρτίες: Να μην αδικήσεις κανένα. Να συγχωρήσεις τον πλησίον σου για τη λύπη που σου προξένησε, για το κακό που σου έκανε, για τα λεφτά που σου χρωστάει. Διαφορετικά, μολονότι δεν τρως κρέας, τρως τον ίδιο τον αδελφό σου. Μολονότι εγκρατεύεσαι στο κρασί, δεν εγκρατεύεσαι στις κακολογίες. Μολονότι νηστεύεις ως το βράδυ, ξοδεύεις την ημέρα σου στα δικαστήρια»[7].

     Αλλά ας διαβάσουμε τι δίδαξε και ο Άγιος Ιερομάρτυς Κοσμάς ο Αιτωλός: «Πρέπει και ημείς, αδελφοί μου, οι ευσεβείς χριστιανοί, να νηστεύωμεν πάντοτε, μα περισσότερον την Τετράδη, διατί επουλήθηκε ο Κύριος και την Παρασκευή διατί εσταυρώθη. Ομοίως έχομε χρέος να νηστεύωμεν και τες άλλες Τεσσαρακοστές, καθώς εφώτισε το Άγιον Πνεύμα τους αγίους Πατέρας της Εκκλησίας μας και μας έγραψαν δια να νηστεύωμεν, να νεκρώνωμεν τα πάθη, να ταπεινώνωμεν τη σάρκα, το σώμα, οπού είναι ένας λύκος, ένα γουρούνι, ένα θηρίον, ένα λιοντάρι. Και μάλιστα με τα ολίγα ζούμεν με ευκολία και όταν τρώγομεν πολλά, θέλομεν και έξοδα πολλά. Εγώ τώρα ημπορώ να ζήσω με εκατό δράμια ψωμί. Εκείνα τα ευλογεί ο Θεός διατί είναι αναγκαία και όχι να τρώγομεν εκατόν δέκα. Εκείνα τα δέκα τα καταράται, διατί είναι χαράμι, είναι εκεινού του πεινασμένου. Φυλάγετε αυτές τις τέσσερες Τεσσαρακοστές, χριστιανοί μου; Εδώ πώς πηγαίνετε; Αν είσθε χριστιανοί, πρέπει να τες φυλάγετε, μάλιστα την Μεγάλην Τεσσαρακοστήν»[8].

     Η αληθινή νηστεία, που προβάλλει η Ορθόδοξη Εκκλησία μας, ενέχει μεγάλες ωφέλειες στους πιστούς. Κάποιοι άγευστοι της ορθόδοξης πνευματικότητας και οι αιρετικοί (π.χ. Προτεστάντες), την κατηγορούν ως δήθεν έκφραση αποστροφής και καταφρόνησης του σώματος, την χαρακτηρίζουν ως ένα είδους σωματικής τιμωρίας. Αυτό δεν ευσταθεί, διότι οι Πατέρες τονίζουν πως η νηστεία της Εκκλησίας μας είναι «παθοκτόνος και όχι σωματοκτόνος». Είναι μέσον και τρόπος αγώνα, για την αποβολή από τον εαυτό μας των βλαβερών, επίκτητων και ξένων από τη φύση μας στοιχείων. Για την τιθάσευση του εκτραχηλισμένου εαυτού μας, όπως για παράδειγμα: της γαστριμαργίας, της κοιλιοδουλίας και των σαρκικών επιθυμιών, τα οποία μας υποδουλώνουν, μας καθιστούν έρμαια των τυφλών ορμέμφυτών μας και μας εμποδίζουν να καλλιεργήσουμε την πνευματικότητα.

      Κάποιοι επίσης ισχυρίζονται ότι η νηστεία εγκυμονεί κινδύνους για την υγεία. Ως αντίκρουση αυτής της αστήρικτης θέσης προβάλουμε τους μοναχούς μας, οι οποίοι όχι μόνον δεν βλάπτεται η υγεία τους από τη νηστεία, αλλά μάλλον ωφελείται, αφού, στην πλειοψηφία τους ζουν, κατά μέσον όρο, πολύ περισσότερο από τους κοσμικούς!

       Περαίνοντας την ανακοίνωσή μας, νομίζουμε ότι παρουσιάσαμε την αληθινή και γνήσια νηστεία, που διδάσκει και προτείνει η Αγία μας Εκκλησία, ξεχωρίζοντάς την από τις όποιες νηστείες και δίαιτες των εκτός Αυτής. Αυτή η νηστεία δεν είναι και δεν θα πρέπει να είναι, αυτοσκοπός, αλλά τρόπος και στάση ζωής, να μην περιορίζεται στην αποχή από κάποιες τροφές, αλλά να είναι έκφανση και έκφραση του  γενικότερου χαρακτήρα εγκράτειας και της ασκητικότητας της χριστιανικής ζωής. Είναι το μέσον για την κάθαρση από τα ψυχοκτόνα πάθη μας, θεραπευτική αγωγή της της βαριά τραυματισμένης και νοσούσης, εξαιτίας της αμαρτίας, ψυχοσωματικής μας υπόστασης, με μέτρο τις ιδιαιτερότητες του καθενός μας.

     Ας κάμουμε λοιπόν όλοι μας τον προσωπικό μας αγώνα αυτή την ιερή και κατανυκτική περίοδο. Ας ασκηθούμε στα φιλάνθρωπα πλαίσια που ορίζει η Αγία μας Εκκλησία, νηστεύοντας και από τις τροφές, αλλά και από τις αμαρτωλές έξεις. Ας κατεβούμε στο νοητό στάδιο των αρετών και να τρέξουμε τον καλό αγώνα. Δεν έχει σημασία αν έρθουμε πρώτοι, ή δεύτεροι ή τελευταίοι, σημασία έχει να μην μείνουμε απλοί θεατές.

      Όλοι έχουμε μερίδιο στα πνευματικά βραβεία που μοιράζει ο Δεσπότης και Λυτρωτή μας Χριστός, φτάνει να προσπαθήσουμε και να δείξουμε αγαθή διάθεση και προθυμία αποδοχής! Αυτό θα ακούσουμε, κατά την λαμπροφόρο νύχτα της Αναστάσεως, στον υπέροχο «Κατηχητικό λόγο» του ιερού Χρυσοστόμου: «Ει τις έκαμε νηστεύων, απολαυέτω νυν το δηνάριον. Ει τις από της πρώτης ώρας ειργάσατο, δεχέσθω σήμερον το δίκαιον όφλημα. Ει τις μετά την τρίτην ήλθεν, ευχαρίστως εορτασάτω. Ει τις μετά την έκτην έφθασε, μηδέν αμφιβαλλέτω· και γαρ ουδέν ζημειούται. Ει τις υστέρησεν εις την ενάτην, προσελθέτω, μηδέν ενδοιάζων. Ει τις εις μόνην έφθασε την ενδεκάτην, μη φοβηθή την βραδύτητα· φιλότιμος γαρ ων ο Δεσπότης, δέχεται τον έσχατον καθάπερ και τον πρώτον· αναπαύει τον της ενδεκάτης, ως τον εργασάμενον από της πρώτης· και τον ύστερον ελεεί και τον πρώτον θεραπεύει· κακείνω δίδωσι και τούτω χαρίζεται· και τα έργα δέχεται και την γνώμην ασπάζεται· και την πράξιν τιμά και την πρόθεσιν επαινεί. Ουκούν εισέλθετε πάντες εις την χαράν του Κυρίου υμών· και πρώτοι και δεύτεροι τον μισθόν απολαύετε»!

      Ευχόμαστε στους αγαπητούς αναγνώστες μας καλή και ευλογημένη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Καλό στάδιο. Καλό Πάσχα!

Εκ του Γραφείου επί των Αιρέσεων και Παραθρησκειών